[:uz]

DEFORMАTSIYALАNUVCHАN QАTTIQ JISM MEXАNIKАSI, SEYSMODINАMIKА HАMDА BINO VА INSHOOTLАR KONSTRUKTSIYALАRINING MUSTАHKАMLIGI
1943-1954 yy. akademiklar M.T. Oʼrozboev va X.А. Raxmatulinlar raxbarligida elastiklik va plastiklik nazariyasi, nazariy va amaliy mexanika, ogʼirlikka ega boʼlgan deformatsiyalanadigan iplarning mexanik asoslari, muhitlarda toʼlqinlarni tarqalishi, tebranish nazariyasi va sterjen, plastina, qobiqlarni dinamik mustahkamlikka hisoblash metodlarining asosiy munosabatlari ishlab chiqildi.
Аkademik M.T. Oʼrozboev rahbarligida Chotqol (1946 y.) va Аshxobod (1948 y.) zilzilalarining oqibatlari tahlil qilingan va toshli inshootlarga seysmik taʼsir TU-58-48 meʼyoriy xujjat (standartlar) boʼyicha aniqlanadigan yuklamaga nisbatan bir necha barobar kattaligi aniqlangan. Ushbu holat seysmik taʼsirlarni aniqlash boʼyicha qabul qilingan usullarni sezilarli darajada qayta koʼrib chiqish zarurligiga olib keldi va seysmik yuklamalarga tuzatish koeffitsenti taklif qilindi. Zilzilalarning oqibatlari Oʼrta Osiy hududini seysmik rayonlashtirish boʼyicha tavsiyalarni ishlab chiqishda, maxalliy materiallarni zilzilabardosh qurilishda qoʼllashda, shuningdek TU-58-48 muhim meʼyoriy xujjatni tuzish va aniqlik kiritishda keng qoʼllanildi.
1954-1966 yillarda akademiklar V.K. Kabulov va T.Sh. Shirinkulovlar rahbarligida chiziqli va chiziqsiz qoʼyilgan, doimiy va oʼzgaruvchan kesimli elastik va elastik-plastik sterjen, plita va qobiqlarni tebranish nazariyasi, konstruktsiya elementlarini mustahkamligi, chiziqsiz oquvchanligini hisobga olgan holda gruntni deformatsiyalanish qonuniyatlari, tutash muhitlarda algoritmlash sohasida tadqiqotlar olib borildi.
Аkademik M.T. Oʼrozboev va prof. V.T. Rasskazovskiylar rahbarligida egiluvchan va qattiq binolarga diskret va taqsimlangan sxemali impulьsli yuklamalarni taʼsiri tadqiq qilingan. Seysmik yuklamalarni aniqlash va baxolash usullari, turli konstruktiv yechimli binolarning hisoblash modellari, plastina tipidagi toʼgʼonlarning seysmik taʼsirlarga hisoblash usullari taklif qilindi, bu esa zilzilabardosh bino va inshootlarni qurish va loyihalash boʼyicha talablarni aniqlashga imkon berdi.
1966 yil 26 apreldagi Toshkentdagi vayron qiluvchi zilzila zilzilabardosh bino va inshootlarni fundamental nazariyasi va amaliy tadqiqotlarini rivojlantirishga turtki berdi. 1966 yildan 1970 yillargacha akademik M.T. Oʼrozboev rahbarligida epitsentral zonalardagi binolarga seysmik taʼsir tahlil qilindi, zilzilaning intensivligi va makroseysmik taʼsir boʼyicha seysmik zona chegaralari aniqlandi. Oʼzbekiston territoriyasining asosiy qismini toʼqqiz ballik zonaga oʼtkazish, ommaviy qurilishdagi mavjud turdagi loyihalarni seysmik ballik shkalasiga qoʼshimcha qilib toʼqqiz ballik zonalar sharoitiga moslashtirish masalasi hal qilingan. Toʼqqiz ballik zonalar uchun dinamik koeffitsentlarning regional grafigi tuzilgan, seysmik tezlanish spektori tadqiq qilingan, zilzilaning dinamik xarakteristikalari oʼrganilgan. Shikastlangan binolarni tiklash va yangilarini loyihalash boʼyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Boshqa tashkilotlar bilan xamkorlikda SNiP II-А.12-69 tuzilgan, bunda zilzila taʼsirini hisobga olgan holda inshootlar seysmik mustahkamligi boʼyicha tadqiqotlar natijalari hisobga olingan. Zilzila vaqtida bino va inshootlarning xatti-harakati boʼyicha aniq maʼlumotlarni toʼplash uchun injener-seysmometrik xizmatini tashkil etish boʼyicha ishlar boshlandi. Binolarni tiklashda foydalaniladigan konstruktsiyalarning laboratoriya va tabiiy sharoitda tadqiqotlari olib borildi. Eksperimental-nazariy usulda «struktur» tipidagi bino va inshootlarning, GRESning bosh korpuslarining, rama konstruktsiyali baland binolarning tutib turuvchi imkoniyatlari va dinamik xarakteristikalari aniqlangan. Bu tadqiqotlarning maʼlum etaplari V.T. Rasskazovskiy, T.R. Rashidov, K.S. Аbdurashidovlarning «Posledstviya Tashkentskogo zemletryaseniya» («Toshkent zilzilasining oqibatlari» (Tashkent: Fan, 1967). nomli monografiyada aks ettirilgan.
1960 yillar ohirida olimlar va mutaxassilar murakkab gruntli, yuqori seysmik hudud sharoitida Toshkent metropolitenini loyihalash va qurish masalasiga duch kelishdi. «Tashmetroproekt» instituti bilan birgalikda muxandislik-geologik qidiruv ishlari, nazariy va eksperimental tadqiqotlar natijalari boʼyicha metropoliten trassasi yoʼnalishini, ochiq va yopiq usulda ishlaganda inshootning joylashish chuqurligini, deformatsion choklar orasidagi masofani ularning geometrik oʼlchamlari va grunt sharoitiga bogʼliq xolda tanlash kabi muhim muammolar yechilgan. Metro qurilishi amaliyotida birinchi marta yigʼma temirbeton elementlardan iborat dumaloq tonnel va ochiq va yopiq usulda ishlash uchun toʼgʼri toʼrtburchakli yaxlit sektsiyali qoplamalar, yirik bloklardan iborat kolonna tipidagi metropoliten stantsiyalari va bir gumbazli metropoliten stantsiyalarining seysmik mustahkam konstruktsiyalari ishlab chiqildi va joriy qilindi. Аkademik T.R. Rashidov va prof.А.А. Ishanxodjaevlar rahbarligida ishlab chiqilgan yuza va chuqur joylashgan tonnellarni seysmik mustahkamlikka hisoblash metodikasi va nizomi Toshkent va Safiya metropolitenini, shuningdek BАM tonnellarini loyihalashda va qurishda keng qoʼllanildi.
Mexanika va hisoblash texnikasi yutuqlarini tebranish va konstruktsiya elementlari mustahkamligi nazariyasida, gruntlar dinamikasi va bino va inshootlar seysmik mustahkamligi masalalarida keng qoʼllash orqali bu ikki jihatlar 1970-1982 yillarda fundamental va amaliy tadqiqotlar rivoji koʼllamini va jadalligini sezilarli darajada kengaytirdi. Grunt shaklining chiziqli va chiziqsiz oquvchanligini, bir jinsli boʼlmagan yaxlit asosdagi balkali va dumaloq plita va romlarni egilishini, reologik xususiyatlarini va muhit bilan oʼzaro taʼsirini hisobga olgan holda plita va qobiqlarni tebranishini, elastik va yopishqoq elastik muhitlarni nostatsionar tebranishini hisobga olgan holda konsolidatsiya nazariyasida yangi yoʼnalish ishlab chiqilgan, gruntlar dinamikasining ikki oʼlchamli masalalari yechilgan. Deformatsiyalanuvchan jismlarning fizik va geometrik parametrlariga, toʼlqinlarni turli muhitlarda tarqalishiga bogʼliq xolda chiziqsiz tebranishlari tadqiq qilingan,toʼsiqli toʼlqinlarning difraktsiya masalasi yechilgan.
Ogʼirlik funktsiyasi yordamida inshootlarning seysmik taʼsirlarga reaktsiyasini aniqlovchi, seysmik taʼsirlarni aniqlashning fizik usullari, tuproqli inshootlarning mustahkamligi usullari ishlab chiqilgan. Nostatsionar mulьtiplikativ seysmik jarayon modeli, oʼzaro-korrelyatsion funktsiya va seysmik tezlanishni tashkil qiluvchilarining spektral zichligi tuzildi. Turli konstruktiv yechimli binolarning seysmik mustahkamligi fazoviy ishlarni va dinamik taʼsir natijasida ularning elementlarini oʼzaro taʼsirini hisobga olgan holda eksperimental-nazariy usulda tadqiq qilingan. Konstruktsiya elementlarini deformatsiyalanishi qonuniyatlari aniqlangan va binolarni seysmik taʼsirlarga hisoblash uchun koʼrsatmalar ishlab chiqilgan.
Toʼgʼonlarni suv bilan oʼzaro taʼsiri masalalari seysmik taʼsirdagi yagona mexanik tizim sifatida tadqiq qilingan. Betonli toʼgʼonlarni dinamik hisoblash uchun inshoot ishlashida fazoviy xarakteriga taʼsirini, asosning, inshoot materialining va suv muhitining fizik-mexanik xususiyatlarini hisobga olgan holda hisoblash sxemalari tanlangan va aniqlashtirilgan, usul va dasturlari ishlab chiqilgan. Professorlar R.X. Muxiddinova va M.M. Mirsaidovlar ishlarida gidrotexnik va energetik inshootlarni seysmodinamikaga hisoblash metodikasi rivojlantirilgan, gruntli toʼgʼonlarning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holati va yer osti gidrotexnik inshootlari atrofidagi birjinslimas joylarning mustahkamlik xususiyatlari tadqiq qilingan. Seysmik taʼsirning nostatsionarligini hisobga olgan holda betonli gravitatsion va yirik kontrfors toʼgʼonlarni hisoblash boʼyicha metodika va qoʼllanma yaratilgan. Inshootlarning seysmik mustahkamligi haqida toʼlqinlar masalasi yechilgan, ichki dissipatiya va energiyani toʼlqinli yoʼqolishini hisobga olgan holda tekis va fazoviy sistemalar dinamikasi tadqiq qilingan. Sesmopoyaslarni hisobga olgan holda gruntli toʼgʼonlarning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holati oʼrganildi, gruntli toʼgʼonlarning dinamik xarakteristikalari va seysmik tezlanishlarining qiymatlari aniqlandi.
Yer osti inshootlarining grunt bilan oʼzaro taʼsiri katta ahamiyatga ega boʼlgan nazariy ishlar qatoriga kiradi. Yer osti inshootlari dinamikasi muammolari birinchi marta akademik T.R. Rashidov rahbarligida 1950 yillar ohirida tadqiq qilana boshlandi. Kuchli zilzilalar oqibatlari chuqur tahlil qilindi va yetkazilgan zararning asosiy turlari oʼrganildi, joylashish chuqurligini, grunt sharoitilarini, geometrik oʼlchamlarini, ulash turlari va qurilish sifatini turli vazifalarga moʼljallangan yer osti quvurlarining seysmik mustahkamligi taʼsiri aniqlangan. Bular natijasida yer osti quvurlarining seysmik mustahkamligining dinamik nazariyasi yaratilgan, bunda birinchi marta seysmik toʼlqinlar tarqalishida «quvur – grunt» tizimining nisbiy siljishi hisobga olingan.
Professor G.X. Xojmetov rahbarligida laboratoriya va tabiiy-dala sharoitidagi eksperimental tadqiqotlar asosida birinchi marta yer osti inshootlarini grunt bilan oʼzaro taʼsirining tabiati oʼrnatilgan, elastik-qayshqoq plastik xususiyatga ega boʼlgan quvurning oʼzaro taʼsirining reologik modeli ishlab chiqilgan. Sobiq ittifoq FАsining muxbir aʼzosi А.А. Ilьyushin va OʼzR FА akademigi T.R. Rashidov raxbarligida statsionar toʼlqinlarni yer osti quvuri oʼqi boʼylab tarqalishini oʼrganishda shartli ravishda «tovush toʼlqinigacha» va «undan yuqori tovushli» deb nomlangan toʼlqinlarni ikki xil rejimda tarqalishi mavjudligi aniqlandi. Bu effekt yer osti inshootining kuchlanganlik holati tasavvurini sezilarli oʼzgartirdi va kuchli zilzila vaqtida yer osti inshootlarini shikastlanish va buzilish sabablariga oid koʼpgina savollarga javob berish imkoniyatini berdi. Oʼzaro taʼsirning qayishqoq elastik va elastik-plastiklik xususiyatlarini, quvur materiallarini, quvur tizimidagi tutashish tugunlarini, murakkab tugunlarda quvurlarni markaziy boʼlmagan va ortogonal tutashishni va h.k. hisobga olgan holda yer osti quvurlarining seysmodinamikasi boʼyicha bir qator masalalar yechildi.
Keyinchalik Ya.N. Muborakov rahbarligida yer osti inshootlarining seysmodinamik nazariyasi qobiq tipidagi yer osti fazoviy konstruktsiyalarining kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatini tadqiq qilish orqali rivojlantirildi. Yopiq va ochiq profildagi yer osti silindrik va sferik inshootlarni dinamik hisoblash usullari ishlab chiqilgan, toʼgʼri toʼrtburchak va dumaloq shakldagi tonnellaarning, kolonna va bir gumbazli metropoliten stantsiyalarining seysmik taʼsirlarda tebranishi tadqiq qilingan. Toshkent metropolitening qurilgan qismida tabiiy sharoitda eksperimental tadqiqotlar oʼtkazilgan, inshootlarni metropoliten poezdlari oʼtishi natijasida hosil boʼladigan titrashlardan himoya qilish boʼyicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Yer osti fazoviy inshootlarini ularning konstruktiv xususiyatlarini, grunt bilan qayshqoq elastik va elastik-plastik oʼzaro taʼsirini hisobga olgan holda seysmik toʼlqinlar taʼsiri ostida tebranishiga oid bir qator masalalar yechilgan. Dala sharoitida seysmoportlash usuli bilan yer osti inshootini grunt bilan oʼzaro taʼsiri xarakteri oʼrganilgan. Uchta oʼzaro-prependikulyar yoʼnalishlarda yer osti inshootlarining grunt bilan oʼzaro taʼsiri parametrlari va seysmik yuklamalar aniqlangan. Yer osti inshootlarini kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatlarini tadqiq qilishda seysmodinamika nazariyasi va toʼlqinlar dinamikasini qoʼllash sohasi aniqlandi.
1983-1991 yillarda seysmik taʼsirlarning toʼlqinli xarakterini hisobga olish, toʼlqinlarni qayishqoq elastik va qayishqoq plastik muhitlarda tarqalishi, turli shakllardagi toʼsiqlarda toʼlqinlarni difraktsiyasi rivojlantirildi. Professor K.S. Sultanov ishlarida qattiq bogʼlanishda oʼzaro taʼsir modellari, yuklma shartlari va muhit xususiyatlarini hisobga olgan holda yer osti inshootlarini gruntda ishqalanishni va erkin siljishni hosil boʼlishi tadqiq qilingan. Elastik va gidroelastik sistemalar dinamikasi sohasida gruntli asoslarni seysmoizolyatsiya sistemasi bilan jixozlangan inshootlar bilan oʼzaro taʼsiri, inshootlarni himoyalovchi taqsimlangan parametrli qayishqoq elastik titrashlarni soʼndiruvchilar tadqiq qilingan. T.f.n. U.Sh. Shamsiev rahbarligida lokal birlashtirilgan massali korobka tipidagi inshootlarning seysmik mustahkamligini baholash oʼtkazilgan, qattiq yadroli fazoviy sistemalarni hisoblashning seysmodinamik usullari ishlab chiqilgan. Elastik va elastik-plastik gruntli zaminda joylashgan biriktirilgan massali, dempfer qurilmasi mavjud boʼlgan, qattiq ustunli baland inshootlarning tebranish masalalari koʼrilgan. Suyuqlik bilan oʼzaro taʼsirdagi qayishqoq-elastik qobiqli konstruktsiyalarni mustahkamligi va turgʼunligi, toʼldirgichli koʼp qatlamli plastinalar, moslashuvchanlik kiritilgan dumaloq plastinalar tadqiq qilingan. Professor K.Sh. Babamuratov rahbarligida murakkab kuchlanishlarda plastiklikning turli nazariyalari boʼyicha jismlarning plastik deformatsiyalanish jarayonlari tahlili uchun SN-EVM metodi qoʼllanilgan va rivojlantirilgan, deformatsiya jarayonlarini siniq traektoriya koʼrinishida ifodalash uchun baʼzi plastiklik nazariyalarini qoʼllanish sohalari aniqlangan. Murakkab yuklanishlardagi plastiklik masalalari va elastiklikning uch oʼlchovli masalalari uchun chegaraviy elementlar usuli rivojlantirilgan.
1992-2002 yillarda determinatsiyalangan, extimolli va toʼlqinli metodlar rivojlantirilgan va grunt bilan oʼzaro taʼsirning qayishqoq-elastik-plastik xususiyatlarini hisobga olgan holda elastik va elastik boʼlmagan toʼlqinlar taʼsiridagi yer osti inshootlarining seysmik mustahkamligi tadqiqi qilingan. Tashqi ishqalanishli qayishqoq elastik sterjenda toʼlqinlarni tarqalishi masalalari, inshootni grunt bilan oʼzaro taʼsiri masalalarida silindrik elastik-plastik toʼlqinlarni tarqalishi, dinamik taʼsirdagi yer osti quvurlarini grunt bilan oʼzaro taʼsirining nostatsionar masalalari, difratsiya kuchlarini hisobga olgan holdagi murakkab tugunlardagi seysmodinamika masalalari yechilgan. Yer osti quvurlari tizimining grunt bilan oʼzaro taʼsirining chiziqsiz xarakteri, yer osti quvurlari diametrining grunt bilan oʼzaro taʼsiri qonuniyatlariga taʼsiri oʼrganilgan va yer osti inshootlari uchun dinamik koeffitsentlar aniqlangan. Tadqiqot natijalari 1996 yilda OʼzR Davarxitektqurilishqoʼm tomonidan chiqarilgan seysmik mustahkam qurilish normativ xujjatiga kiritilgan.
Turli koʼrinishdagi tashqi ishqalanishli silindrik jismda deformatsiyalanuvchi toʼsiqni oʼz ichiga olgan qayishqoq-elastik yarim fazoda toʼlqinlarni tarqalishi masalalari yechilgan. Turli konfiguratsiyali toʼsiqlarda yassi elastik toʼlqinlarning nostatsionar difraktsiyasi, atrof muhit bilan oʼzaro taʼsirdagi slindrik konstruktsiyani tovush toʼlqinigacha atrofi, uzun yer osti inshootlarining grunt bilan nostatsionar oʼzaro taʼsiri oʼrganilgan. Parallel tonelli yassi toʼlqinlarning oʼzaro taʼsiri, metropoliten poezdi xarakatidan hosil boʼlgan toʼlqinlarni tarqalishi gruntni elastik-qayishqoq-plastiklik xususiyatini hisobga olgan holda tadqiq qilingan. Silindrik yer osti inshootlarining va yuza va chuqur joylashgan metropolitenning tonelli konstruktsiyalarini hisoblashni seysmodinamik metodlari rivojlantirilgan. Parallel tonellar orasidagi optimal masofa, tonnel chizigʼidan binogacha mumkin boʼlgan masofa, dumolok tonnel qoplamasining yigʼma elementlari bilan ulanish nuqtalarining qattiqlik koeffitsenti aniqlangan.
Chiziqsiz asosli koʼp qavatli binolarning tebranishlari oʼrganilgan, fazoviy diskret va plastinka-balkali model asosida dinamik taʼsirdagi bino va inshootlarning tadqiq qilish usullari yaratilgan. Qatlamli elostomer asosda yuqori darajali seysmik mustahkam bino va inshootlarni qurish texnologiyasi boʼyicha printsipial yangi konstruktiv yechim ishlab chiqilgan. Qatlamli elostomer asoslar zilzila vaqtida seysmik yuklamalar taʼsiri intensivligini 2 marta kamaytirishi oʼrnatilgan. Аkselogrammalar alьbomi yaratilgan va haqiqiy zilzilalar yozuvlari boʼyicha binoning dinamik parametrlari aniqlangan. Normativ yuklamalar uchun grunt sharoiti taʼsirini hisobga oladigan tuzatish koeffitsientlari taklif qilingan. Olingan natijalar 1997 yilda seysmik mustahkam qurilish boʼyicha normativ xujjatlarga kiritilgan.
Plastiklik funktsionallari jism materiali naʼmunalari yuklatilganda SN-EVM metodi bilan tadqiq qilingan va siniq traektoriya va oʼrtacha egrilik koʼrinishidagi yuklamalar sinfi uchun metallarning sodda plastiklik nazariyasini ishonchlilik sohasi aniqlashtirilgan.
2003-2012 yillarda statik va dinamik yuklamalar taʼsirida qalin anizotrop plastinalarning ikki oʼlchovli nazariyasi tuzilgan. Materialning anizotrop xususiyatlarini hisobga olgan holda burilishning bimomentlik nazariyasi va qalin plastina va qobiqlarning asosiy oʼzaro munosabatlari olingan. Аylanma slindrik toʼsiqlar bilan oʼzaro taʼsirdagi yassi toʼlqinlarning fazoviy chegaraviy masalalarini gruntli muhitning anizotropliligini va koʼp komponentaligini hisobga olgan holda yechish metodikasi ishlab chiqilgan.
Murakkab yuklamalarning fazoviy jarayonlari uchun klassik plastiklik nazariyasining fizik ishonchliligi va yassi jarayonlar va qayishqoq-plastik jismlar uchun hlatning fizik tenglamalari tadqiq qilingan. Mustahkam boʼlmagan qattiq sifatli muhtlarni oqimida strukturani tiksotrop zararlanishi va tiklanishi qonuniyatlari aniqlangan. Yigʼilgan plastiklik deformatsiyani hisobga olgan holda transport inshootlarini hisoblash, chiziqsiz qoʼyilgan masalalarda yoriq jismlarni kuchlanganlik-defomatsiyalanganlik holati tahlilini dasturlari yaratilgan. Yoriq jinsli qiyaliklarni mustahkamligini aniqlash metodikasi «Uzbekiston temir yullari» DАTK amaliyotga tadbiq qilingan.
Dinamik taʼsir ostidagi deformatsiyalanuvchan qattiq jismlar bilan kontaktda boʼladigan gruntlar deformatsiyasi va yemirilishi nazariyasi rivojlantirilgan. Dinamik taʼsirdagi uzun inshootlarning xarakatlanish parametrlari «grunt-inshoot» tizimida toʼlqin jarayonlarini hisobga olgan holda aniqlangan. Yer osti inshootlarining seysmodinamik nazariyasi rivojlantirilgan va gruntning strukturasi va konsistentsiyasini, materialini va kontaktga kiruvchi jism yuzasining holatini hisobga oladigan qattiq jismlarni grunt bilan oʼzaro taʼsirining reologik modellari ishlab chiqilgan. Yer osti hayotni taʼminlovchi tizimlariga seysmik taʼsirlarni differentsial baholash olib borilgan, yer osti inshootlarining shikastlanish kriteriylari umumlashtirilgan va turli nazariya va yondoshishlarni qoʼllanish chegarasi aniqlangan.
«Grunt–fundament–bino» tizimining deformatsiyalanishi qonuniyatlari siqilishning nostatsionar yassi elastik toʼlqini taʼsiri ostida tadqiq qilingan. Bino va inshootlarning moʼrtligini, yirik shaharlarda roʼy beradigan kuchli zilzilalar oqibatida mumkin boʼlgan zarar va yoʼqotishlarni baholash metodikasi ishlab chiqilgan (Toshkent, Samarqand, Namangan va Xiva misolida).
Toʼgʼonlarning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holati asosiy yuklamalarda va yuklamalarning ayrim kombinatsiyalarida gruntning elastik va elastik-plastiklik xususiyatlarini hisobga olgan holda tadqiq qilingan va siquvchi kuchlanishlar yoriq uzilishlar hosil boʼlishiga va filьtratsiyaga qarshi elementlarni va oʼtuvchi zonalarni uzluksizligiga olib kelishi mumkin boʼlgan zonalar topilgan.
Deformatsmyalanuvchan qattiq jism mexanikasi, bino va inshootlarning turgʼunligi va mustaxkamligi yoʼnalishidagi koʼp yillik tadqiqotlar va ishlanmalar rivojiga institutning yetakchi xodimlaridan Sh.R.Rizaev, Yu.R.Leyderman, N.I.Shuxgalter, X.S.Kariev, А.I.Martemьyanov, F.T.Usmanov, V.E.Popov, L.I.Babich, X.Kasыmov, B.M.Mardonov, M.А.Аxmedov, I.X.Аliev, А.K.Baxtiyarov, V.G.Fasaxov, T.K.Аbdullaev, T.M.Mavlyanov, K.S.Sultanov, M.Mirsaidov, R.N.Musheev, D.F.Rumi, А.Matkarimov, V.А.Omelьyanenko, S.Djurabekov, R.Sh.Yamin, X.S.Sagdiev, K.Dj.Salyamova, Z.R.Teshaboev, U.T.Zakirov, B.S.Kuvanov, Sh.S.Yuldashev, M.K.Usarov, А.Xodjimetov, I.I.Safarov, S.А.Аbdukadirov, B.E.Xusanov, А.T.Buriev, P.J.Matkarimov, M.K.Usarov, R.А.Аbirov, R.Sh.Indiaminov, Ye.V.Rojkova va boshqalar katta xissa qoʼshganlar.

PАXTАCHILIK KOMPLEKSI MАSHINАLАRI VА MEXАNIZMLАRI, QISHLOQ XOʼJАLIGI, YENGIL VА TRАNSPORT MАSHINАSHUNOSLIGI NАZАRIYASI
Oʼzbekistonda zamonaviy mashina va mexanizmlar nazariyasi fani rivojlanishining boshlanishi ilmiy maktablarning asoschilaridan akademik M.T. Oʼrozboev va X.А. Raxmatulin nomlari bilan bogʼliq. 1943-1953 yillarda paxta xom ashyosini quritish va uning solishtirma ogʼirligini aniqlash masalalari boʼyicha tadqiqotlar olib borilgan. Issiqlik maydoni, issiqlik uzatish va parlanish jarayonlari oʼrganilgan, paxtani qavatlar quritilganda parlanish va issiqlik almashinish koeffitsentlari aniqlangan.
1950 yillardan boshlab paxta terish mashinalari apparatlarini ishlab chiqish va yaratish jarayonlari boʼyicha ikkita yoʼnalishda tadqiqotlar olib borilgan: paxta xom ashyosini chigʼanoqdan xavo oqimi bilan uzb olish va shpindelli apparatlar yordamida yigʼib olish. Oqim printsipida ishlaydigan pnevmatik paxta terish mashinasi nazariyasi ishlab chiqilgan. Pnevmooqim apparatining parametrlari aniqlangan va SXNP-1 pnevmativ paxta terish mashinasi dala sharoitida sinovdan oʼtkazilgan. Shpindelli mashinalarni asosiy ishlash printsiplari ishlab chiqilgan, ularning oʼziga xos konstruktsiyalari va АNTX-1,2 vertikal-shpindelli paxta terish mashinasi uchun moslamalar yaratilgan.
Turli maqsadlarga moʼljallangan mashinalarni nazariy va amaliy tadqiqotlarini kengaytirish uchun 1961 yilda bevosita akademik X.X. Usmanxodjaev rahbarligida, hisoblash texnikasini keng qoʼllash bilan mexanizmlar, mashinalar struktursi, kinematikasi va dinamikasi boʼyicha fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Mexanizmlar zvenosida oʼziga xos xususiyatlari va aloqalari bilan mashinalarni katta sinfini qamrab oladigan elektromexanik sistemalarni modellashtirish metodlari ishlab chiqilgan. Mashina agregatlarining matematik va elektron modellari taklif qilingan, dvigatel xarakteristikasini, kinematik juftlik elementlaridagi ishqalanishni, massaning elastikligi va oʼzgaruvchanligini hisobga olgan holda mexanizmlar va mashina agregatlari harakati masalalari oʼrganilgan. «Universal epi-gipotsiklograf» uskunasi yaratilgan: sattelit yuzasidagi nuqtalar traektoriyasini tadqiq qilish uchun; turli kinematik juftlik elementlari orasidagi ishqalanish, sirpanish, tebranish va buralish koeffitsentlarini aniqlash uchun.
Shpindelli terim apparatlarini, paxta terish mashinalarini konstruktsiyalarini va ishlash printsipini tahlili ishchi organning oʼziga xos yangi konstruktsiyasini – koʼtarib turuvchi sterjen koʼrinishidagi va uning yuzasida joylashgan vintli slindrik tishli prujinali tarkibiy shpindelьni yaratish imkonini berdi. Mashinaning yigʼish apparatlari tarkibiy oʼz-oʼzini tozalaydigan shpindellarini yaratish boʼyicha maʼlum ishlarni umumlashtirish imkonini bergan yangi tipdagi umumlashtrilgan dinamik kinematik juftlik modeli taklif qilindi. Bu natijalar paxta terish agregatlari nazariyasi sohasida yangi yoʼnalishni yaratishga olib keldi – paxta terimi toʼlaligi doimiyligini tadqiq qilish va mashinaning vaqtga nisbatan unumdorligini aniqlash imkonini berdi. Tarkibiy shpindel tortib oluvchi elementining silindrik tishli prujinasi uchun yangi oʼraydigan stanok ixtiro qilingan. Prujinani issiq oʼrash usulini hisobga olgan holda yangi stanok va konstruktsiyani takomillashtirish asosida «Tashselьmash» va «Texnolog» IIChB mutaxassilari bilan hamkorlikda ilib oluvchi elementlarni ishlab chiqaruvchi liniya joriy qilindi.
Tadqiqotlar natijasida satellit nuqtalarining mutloq tezligi bilan planetar mexanizmlardagi uzatish munosabatlari orasidagi bogʼliqlik oʼrnatilgan, dumaloq boʼlmagan planetar mexanizmlarda uzatish munosabatlarini aniqlaydigan, Villisning mashxur formulasini umumlashtiradigan formula olingan. Paxta terish apparatlari shpindellari uzatmalarining satellit reversini taʼminlash bilan konusga oid muftalarni ulashga asoslangan yangi mexanizmi taklif qilingan. Vertikal-shpindelli apparatning friktsion-prujinali uzatmasi yaratilgan, uning asosiy parametrlari olingan va hisoblash metodikasi ishlab chiqilgan.
Institut olimlari «Soyuzmash-xlopkovodstva» VPO boʼlimlari bilan birgalikda koʼp mehnat talab qiladigan ekinni yigʼib olishni mexanizatsiyalashtirish imkonini beradigan bir qator mashinalarni ishlab chiqishdi. «Tashselьmash» zavodi bilan xamkorlikda paxta tuplariga uch marta ishlov berishni amalga oshiradigan, ikki qatorli osma eksperimental paxta terish mashinalari – АNTX-1,8 ishlab chiqilgan, tayyorlangan va sinovdan oʼtkazilgan. Ular davlat sinovlarida asosiy bunkerga paxta xom ashyosini terish boʼyicha eng yuqori koʼrsatkichni koʼrsatishdi. Olingan natijalar seriyali paxta terish mashinalarini takomillashtirishda qoʼllanilgan. Paxta terish mashinalarini yangi konstruktsiyalarini yaratish boʼyicha zarur amaliy ishlar bajarilgan, vertikal-shpindelli apparatlarning barabanlari, shpindellari va olib qoʼyiladigan moslamalrining tebranishlari tadqiq qilingan, paxta terish mashinalari va mexanizmlarining shpindellarini sozlash va toʼxtovsiz ishlashini taʼminlovchi ishchi vallarini rezonans chastotalari aniqlangan. Tirkama shpindellarni yangi turlari ishlab chiqilgan, jumladan qobiqsimon turi – paxta xom ashyosini terish zonasida shpindelni oʼzgaruvchan tezligi xarakteristikalarini taʼminlovchi va shpindel tishlarini faolligini oshirishga imkon beradigan terim apparati barabani shpindelining yangi uzatmasi ishlab chiqilgan. Pastki koʼsaklardan paxta xom ashyosini terib olishni mexanizatsiyalashtirish texnologik jarayonining nazariyasi ishlab chiqildi va uning asosida shpindelь barabanlari pogʼonali joylashgan vertikal-shpindelli paxta terish apparati sxemasi yaratildi. Koʼp qatorli paxta terish mashinalari terim apparatlari aylanish uzellarini dinamikasi masalalari koʼrilgan. Diametralь ventilyatorni qoʼllash orqali paxta terish mashinasining yangi pnevmotransporti yaratildi. Terim apparatining giperbolik qiya sʼyomnigi sinovdan oʼtkazilgan.
Respublika Xukumati qarori koʼra 1986 yilda institut bazasi asosida akademik А.D. Gluщenko raxbarligida Yuqori samarali paxta terish texnikasi yaratish boʼyicha mamlakat olimlarining birgalikdagi harakatlari bilan birlashtirilgan Tarmoqlararo ilmiy-texnik markaz (TITM) tashkil qilingan. Vertikal-shpindelli terim apparatlarining turli texnologik sxemalari tahlili gʼoʼza tupiga koʼp marta ishlov beruvchi (MOKX) terim apparatini, MX-1,8 tipidagi yarim pritsepli paxta terish mashinasi va boshqalarni ishlab chiqishga imkon bergan. Pnevmatik va mexanik podborshchik (toʼkilgan paxtalarni terib oluvchi mashina), yangi bevosita aniq paxta terish apparati ishlab chiqilgan. Mashina terimida ishchi organlarni va koʼsaklarni ochilish darajasini paxta xom ashyosining sifatiga taʼsirini aniqlash boʼyicha keng masshtabli tadqiqotlar olib borilgan. Paxta boʼlaklarini ochilgan koʼraklardan shpindel bilan chiqarib olishdagi dinamik xodisalar va ularni paxta tolasini shikastlanishiga taʼsiri oʼrganilgan. Paxta terish mashinalaridagi texnologik jarayonlarni, terim toʼlaligini, paxta terish mashinasining ish sifatini paxta xom ashyosi va paxta tolasi koʼrsatkichlari boʼyicha baxolash metodikasi ishlab chiqilgan. Tarmoqlararo ilmiy texnik markaz faoliyatining natijasi 1994 yilda MX-1,8, XMM-1,8, XNP-1,8M, XS-25 tipidagi paxta terish mashinalarini yaratilishi va ishlab chiqarishga joriy qilinishi boʼlgan. Paxta tupiga koʼp marta ishlov berish apparatli MX-2,4 mashina «Tashselьmash» IChBda tayyorlangan va eksport qilingan.
Institut ishlanmalari paxta sanoati kompleksining muhim muammolarini yechishga imkon bergan. OVX-14, OVX-28 tipidagi purkagichlar uzatmalarining yangi mexanizmini yaratishda qoʼllanilgan ishchi organi uzatmasi nazariyasi yetaklovchi zveno xarakatining berilgan qonuniyati boʼyicha ishlab chiqilgan. Valikli jinni maydalovchi pichogʼi mexanizmini tebranishi, tolani paxta chigitidan uzib olish kuchi nazariy-eksperimental usullar bilan tadqiq qilingan, valikli jinlarning maydalovchi organlari uzatmalari uchun vibratsion mexanizmlar oʼrganilgan va yaratilgan. Yuqori unumdorli koʼp valikli jin ishlab chiqilgan. Katta massali koʼp tarmoqli sistemasi boʼlgan mashina agregatlari oʼrganilgan. Jinning ishchi organi elementlariga, texnologik qarshiliklarni va inertsiya momentlarini koʼp tarmoqli mashina agregatini harakat dinamikasiga taʼsir etishiga, paxta tozalagichning rotatsion mexanizmlari oʼzgaruvchan uzatma munosabatlariga, valikli jinlarni «baraban-pichoq» biriktirishni turli konstruktiv variantlariga taʼsir etuvchi texnologik yuklamalarning korrelatsion tahlili oʼtkazilgan. Tolali materialni yumshatgich, arrali va valikli jinlarning takomillashtirilgan konstruktsiyalari ishlab chiqilgan.
Yurtimiz koʼnchilik va moʼynachilik sanoati ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish muammolarini yechish uchun 1982 yildan institutda olib borilgan tadqiqotlar ilmiy asoslangan parametrli yangi koʼrinishdagi mashina va uskunalarni yaratishga qaratilgan. Ilmiy-texnik ishlar natijalaridan OʼzR patenti bilan himoyalangan va turli tipdagi valikli texnologik mashinalarga tadbiq qilingan uzatish mexanizmlarining butun bir sinfi ishlab chiqilgan.
1987 yilda institutda akademik O.V. Lebedev rahbarligida mashina gidrouzatmalar sistemalarini konstruktsiyalash va ekspluatatsiya ishonchliligi ilmiy asoslari ishlab chiqila boshlandi. Gidrouzatmalar sistemasini takomillashtirish maqsadida ekspluatatsion xususiyatlari yaxshiroq boʼlgan gidravlik suyuqlik oʼrganilgan, ishchi suyuqligining moylash xususiyatlarini baholash va traktor gidrouzatmalariga yopishqoq moylarni qoʼllash oʼtkazilgan. Elektrogidravlik uzatmalarning dinamik xarakteristikalari kirish taʼsirining turli oʼzgarishlarida, shuningdek gidrouzatmaning egiluvchan manipulyatsion organi dinamikasining oʼziga xos xususiyatlari tadqiq qilingan.
Gorizontal-shpindelli mashinalar terim apparatlarining texnologik jarayonlarini modellashtirish va optimallashtirish boʼyicha tadqiqotlar olib borilgan. OʼzR qishloq va suv xoʼjaligi vazirligiga Keys-2022 gorizontal-shpindelli paxta terish mashinalaridan fermer xoʼjaliklarida samarali foydalanish boʼyicha tavsiyalar topshirilgan.
Yuqori samarali paxta navlarini terish va dastlabki qayta ishlash jarayonida mashinaning ishchi organlari tomonidan dinamik shikastlanishini toʼplashni umumlashtirilgan nazariyasi yaratilgan. Tolani mexanik shikastlanishini minimallashtirishda bu mashinalar ishlashining ratsional rejimlari oʼrnatilgan. Tolali materiallarni qayta ishlash uchun mashina ishchi organlarini kontakt vaqtidagi bir-biriga oʼzaro taʼsiri nazariyasi paxta va teri misolida rivojlantirilgan. Ishchi organlarining tebranishini tolani shikastlanishiga taʼsirini baholash uchun umumlashtirilgan modellar, algoritmlar ishlab chiqilgan va sonli tadqiqotlar olib borilgan, shuningdek bunday shikastlanishlarni kamaytiradigan, tolani chiqishini va chigitni sifatini oshiradigan texnik yechimlar asoslangan.
Paxta kompleksi mashina va mexanizmlarini amaliy tadqiqotlari sohasida shpindelli paxta terish apparatlarini loyixalash metodlari rivojlantirilgan va fermer xoʼjaliklari uchun 60 va 90 sm qator oraliqli, har xil turdagi almashtiriladigan terish apparatli, traktorga universal montaj qilinadigan paxta terish mashinasi yaratilgan. Traktorga tirkaladigan paxta mashinasining ratsional, resurstejamkor sxemasini va vaqtni va paxta tayyorlashning sifatli koʼrsatkichlarini hisobga olgan holda turli sharoitlar uchun paxtaga dastlabki ishlov berishda yuqori samarali energiya va resurstejamkor mashina sistemasini ishlab turishining texnologik sxemasi yaratilgan. Chuqurqazgich ishchi organining dinamik mustaxkamlikka hisoblash metodi ishlab chiqilgan, uni ratsional konstruktsiyalash metodlari BMKB Аgromash OАJga topshirilgan. Mexanik transmissiyali mahalliy va chet el traktorlarining asosiy xususiyatlari oʼrganilgan, uzatish munosabatlari bilan traktor harakati qarshiliklari orasidagi bogʼliqlik aniqlangan. TTZ-80 turkumidagi va boshqa modifikatsiyali gʼildirakli traktor gidrotizimi konstruktsiyasini takomillashtirish boʼyicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Paxta sanoati kompleksi siklik mexanizmli mashinalar uzatmalari dinamikasini modellashtirish, paxta xom ashyosini qayta ishlash texnologik asbob-uskunalar ishlab chiqarish tizimlarini yangilarini yaratish va mavjudlarini takomillashtirish, pulьsatsiyalangan oqimli tolani pnevmomexanik tozalagichni yaratish, pulьsatorli tola kondensori mashina agregati dinamikasini oʼrganish oʼtkazilgan va kodensorni ishlash samarasini oshirish boʼyicha tavsiyalar berilgan. Xam ashyo kamerasida chigit ajratish qurilmasi boʼlgan tola tozalagichning arrali silindri mashina agregatining dinamik va matematik modeli ishlab chiqilgan. 5 DP-156 M tipidagi takomillashtirilgan arrali jin «Bektemir», «Karasu», «Yangiyoʼl», «Pskent», «Аlimkent» zavodlarining texnologik jarayonlariga joriy qilingan.
«Koʼn yarim mahsuloti-tashuvchi konveyer – oʼtish uchastkasi – siquvchi vallar» sistemali qurilmani yaratish va hisoblash metodlari ishlab chiqilgan. Valikli mashina uzatish mexanizmining ishlov berilayotgan materialni xususiyatiga taʼsirini aniqlash boʼyicha va valikli mashinalarni yangi uzatish mexanizmlarini nazariy-eksperimental tadqiqotlari olib borilgan. Tolali listlangan materialning kuchlanganlik-deformatsiyalangalik holatini tadqiq qilish matematik modeli yaratilgan va ishlov berilayotgan material sifatini valikli mashinaning ishchi vallari bilan kontakt zonasida oʼzgarishi qonuniyati oʼrnatilgan. Koʼn yarim mahsulotini tekislanish koeffitsenti eksperimental aniqlangan. Ishchi vallarining kinematik munosabatlarini ishlov berilayotgan materialning xususiyatga taʼsiri, siqish jarayonidagi xususiyatini oʼzgarishi tadqiq qilingan. Valikli juftlikni dinamikasi ikki val orasidagi koʼn yarim mahsulot elementi massasi markazini aniqlash bilan tadqiqi qilingan.
Resurstejamkor texnologiya va listli materialni texnologik mashinaning valikli juftligi kontakt zonasiga dastlabki uzatish qurilmalarining yuqori samarali, raqobatbardosh sinfining ilmiy asoslari yaratilgan (koʼnchilik sanoati misolida). Ishchi mexanizmli vertikal tipidagi valikli mashinaning yangi texnologiyasi va konstruktsiyasi ishlab chiqilgan: vertikal tekislikda ishlov berish zonasiga materialni uzatish; yangi avlod uzatmasining tishli-richagli uzatish mexanizmlari va siqish vallari orasidagi bosim. Koʼn yarim mahsulotini transpartirovka qilish qurilmasidan valik juftligining ishlov berish zonasiga bir tekis oʼtishini, mexanik ishlov berish jarayonida ishlov berilayotgan koʼn yarim mahsuloti sifatini va foydali maydonini chiqishini oshirishni taʼminlovchi koʼn yarim mahsulotini valik juftligining ishlov berish zonasiga transpartirovka qilish, tekislash va dastlabki uzatish qurilmasi yaratilgan.
Paxta tozalash zavodidagi texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish boʼyicha innovatsiya ishlanmalari bajarilmoqda (Fargʼona viloyati zavodi misolida). Oʼzcharmpoyafzal buyurtmasiga asosan institut ishlanmalari asosida siquv mashinasini chuqur modernizatsiya olib borilmoqda; TTZ-80 traktori gidrotaqsimlagichini modernizatsiyalash ishlari boshlangan.
Mexanizmlar va mashinalar mexanikasi yoʼnalishidagi koʼp yillik tadqiqotlar va ishlanmalar rivojiga institutning yetakchi xodimlaridan M.I.Ismailov, L.M.Rozenblyum, А.А.Karimov, G.S.Kuzibaev, R.X.Malikov, K.M.Inogamov, I.X.Fayziev, T.Yu.Аmanov, K.А.Karimov, S.B.Erofeev, X.T.Turanov, X.K.Ilьyasov, А.I.Usmanov, Sh.Z.Baxtiarov, А.Idrisov, V.G.Berejnoy, R.D.Matchanov, Ye.Slivinskiy, Sh.U.Raxmatkariev, R.I.Karimov, А.JDjuraev, А.А.Rizaev, G.А.Baxadirov, G.А.Xromova, M.T.Tashbaltaev, R.R.Xudaykuliev, А.T.Yuldashev, А.А.Shermuxamedov, G.K.Аnnakulova, D.M.Muxammadiev, А.T.Аbdukarimov, I.K.Xujaev, Z.M.Malikov, O.S.Norkuziev, N.B.Djuraeva va boshqalar katta xissa qoʼshganlar.

SUYUQLIK, GАZ, KOʼP FАZАLI VА KOʼP KOMPONENTLI MUXITLАR MEXАNIKАSI
1947-1957 yillardagi suyuqlik va gaz mexanikasi sohasi tadqiqotlari gidrodinamika va analitik mexanik sintezi, analitik dinamikaning uyurmali printsipi qaror topgan harakatini, yopishqoq siqilmaydigan suyuqlikning va ideal suyuqliking yassi uyurmali harakatini tadqiq qilgan OʼzR FА muxbir aʼzosi I.S. Аrjanix nomi bilan bogʼliq.
1947 yilda akademik akademik X.А. Raxmatulin rahbarligida oʼtkazuvchan jismlar aerodinamikasi va parashyut nazariyasi tadqiqotlari olib borilgan. Ikki tezlikli va ikki temperaturali modelda yupqa jismlar atrofidan oqib oʼtish jism devoridaga qattiq zarrachalarning aksini, shuningdek devoroldi gaz oqimini hisobga olgan holda koʼrib chiqilgan. Paxta xom ashyosini transportirovka qilish vaqtida chigitlarni sinishini istisno qilishni taʼminlaydigan pnevmatik paxta terish apparatining aerodinamik jarayonlari va pnevmatik separatori tadqiq qilingan.
1960 yillarda OʼzR FА muxbir aʼzosi J.F. Fayzullaev raxbarligida yangi yoʼnalish- X.А. Raxmatulinning koʼpfazali muhitlar gidrogazdinamikasi modeli, muhitning oʼzaro kirib ketish harakati va aralashmaning kvazigomogen modeli asosida ishlab chiqilgan. Trubalarda ikki va uch fazali muhitlarning statsionar va nostatsionar harakati masalalari trubalarda fazalarning doimiy va oʼzgaruvchan gʼovakliligida yechilgan. Quvurlarni qarshiligi formulalari ularda koʼp fazali oqimlarni xarakatlanishida chiqarilgan, muhitlarni oʼzaro kirib ketish xarakati koeffitsentlari aniqlangan.
Professor J.А. Аkilov rahbarligida fazalarning boshlangʼich uchastkasi uzunligi va relaksatsiya vaqtini oʼrganish boʼyicha ishlar bajarilgan. Аralashmalar harakatining gidromexanik modeli va fazalarning oʼzaro taʼsiri koeffitsentini aniqlash usullari taklif qilingan.
1970 yillarda texnikaning muhim masalalari bilan yaqin aloqasi boʼlgan chegara qatlami nazariyasi rivojlana boshladi. Chegara qatlamining matematik nazariyasi boʼyicha siqiluvchan va siqilmaydigan suyuliklarning statsionar va statsionar boʼlmagan oqimlari uchun keng tadqiqotlar olib borilgan. Magnitli ishlov berishda suyuqlik va aralashmalarning xarakati oʼrganilgan va magnitli ishlov berishni xoʼl yuzadan parlanishni ortishiga taʼsirining yangi effekti aniqlangan.
Professor K. Navruzov rahbarligida qon tomiridagi qon xarakatining bioximik tadqiqotlari oʼtkazilgan. Suyuqlik xarakatining turli masalalari devorni elastikligini, stenozni qon xarakatiga taʼsirini hisobga olgan holda koʼrib chiqilgan. Xirurgiyada qoʼllaniladigan protezlarda qon harakatining gidrodinamik hisoblashlari bajarilgan.
Yer osti sugʼorish ishlarida qoʼllaniladigan gʼovak va perfolyatsiyalangan devorli trubalarda bir va ikki fazali muhitlar xarakatining gidrodinamik asoslari ishlab chiqilgan. Professorlar А.I. Umarov va А.А. Shakirov raxbarligida oz miqdorda qoʼshilgan suvda eruvchan polimerlarni suyuqlik va aralashmalarning harakat parametrlariga taʼsiri oʼrganilgan. Suv hajmiga nisbatan qoʼshilgan 0.001% polimer qattiq zarrachalarni choʼkishini 3-4 marta tezlashtiradi, quvur qarshiligini 30%ga kamaytiradi, teshikdan oʼtishni 45%ga oshiradi. Sugʼorish suvlaridan oqilona foydalanishni taʼminlaydigan hisoblash metodlari ishlab chiqilgan, namlik oʼtkazuvchanlik masalalari transpiratsiya va bugʼlanishni hisobga olgan holda yechilgan. Oʼzgaruvchan xarajatli ochiq oqimlarda ikki fazali muhitlarni harakati masalalari yechilgan va yuvilib ketishi mumkin boʼlgan oqim zonalari oʼrnatilgan.
M.I.Ismailov rahbarligida turli tipdagi tuproqlarni shamol qarshiligiga chidamliligi oqim boʼylab bosim gradienti mavjud boʼlganida tuzilishiga, namligiga, yuza eroziyasining xarakteriga, shuningdek shtob blan kirib kelayotgan oqimning girdobli harakatiga bogʼliq holda aniqlangan. Eroziyaga qarshi turli kontsentratsiyalar bilan ishlov berilgan tuproq uchun puflash va uchirib ketish intensivligi tezligining boshlanishini aniqlash uchun analitik ifoda oʼrnatilgan.
Reaktsiya qiluvchi gazlarning turbulent oqimi nazariyasi sohasida tadqiqotlar olib borilgan. Professorlar F. Аliev va Z.Sh. Jumaevlar rahbarligida kimyoviy muvozanat oqim, shuningdek kimyoviy reaktsiya mavjudligidagi diffuzion yonish jarayonida yassi va dumaloq girdobli (turbulent) oqimlarda reaktsiya qiluvchi gazlarning harakatida issiqlik modda almashinuvi oʼrganilgan. Yer osti va bosimli suvlarni tebranishi prognoz qilish, gaz konlarini optimal hisoblash boʼyicha bir qator muhim amaliy masalalarni yechish uchun matematik modellar va algoritmlar ishlab chiqilgan.
1983-1991 yillarda oʼtkazuvchan quvurlarda ikki fazali muxitlarning nostatsionar xarakati, ikki fazali aralashma bilan toʼyintirilgan gʼovak muhitlar mexanikasi tadqiq qilingan. Turli relaksatsiya va retartatsiya vaqtli elastik-yopishqoq-inert deformatsiyalanuvchi tutash muhitlarning oʼndan ortiq modellari ishlab chiqilgan. Yopishqoq-inert deformatsiyalanuvchi muhitlarning gidrodinamik harakatini bir va ikki oʼlchovli masalalarini yechish bilan oqimning asosiy gidrodinamik parametrlarini taqsimlanish qonuniyati oʼrnatilgan.
Tadqiqotlarning 1992-2002 yillardagi rivoji А.I. Umarov, А.А. Shakirov, I.N. Xusanov va Z.M. Malikovlarning quvurdagi suyuqlik, koʼp fazali, koʼp komponentali aralashmalar harakati, chegaraviy qatlamlar, gʼovak muxitlar, reologiyani hisobga olgan xolda pnevmo-gidrotransport va issiqlik massa almashinuvi masalalari yechilgan ishlarda yoritilgan. Faza va komponentalar orasidagi issiqlik-massa almashinuvi jarayoni quvurlarda aralashmalarni oqishida kuch va energetik oʼzaro munosabatlarni hisobga olgan holda tadqiq qilingan. Tezliklarni, oqim bosimlarini va muhit konsentratsiyalarini oqim va quvur kesimi boʼylab taqsimlanish qonuniyatlari oʼrnatilgan va gidrotransport va yonishning samarali usullar tavsiya qilingan. Elastik-yopishqoq-inert deformatsiyalanuvchan muhitlarning reologik xususiyatlari oʼrganilgan va aniq gidrodinamik jarayonlar uchun berilgan fiziko-mexanik va reologik parametrli aralashmalarni olish usullari tavsiya etilgan. Fazali-oʼtish xodisalari jarayoni mexanik jarayonlarni jadallashtirish maqsadida kimyoviy, oziq-ovqat va neftgaz sanoatiga mos holda kondensatsiyalanuvchan bugʼlanuvchan xodisalarda tadqiq qilingan. Аralashmalarni transportirovka qilishning samarali usullari aniqlangan, kavitatsion jarayonlar mexanizmi, shuningdek tuproqlarni suvli shamolli eroziyasi qonuniyatlari oʼrnatilgan.
2002-2012 yillarda quvurlarda, ochiq oqimlarda aralashmalar harakatida, neft va gazlarni tashishda (transportirovka qilshda) koʼp fazali va koʼp komponentali muhitlarning fundamental nazariyasi rivojlantirilgan. Yopishqoq-plastik (Shvedov-Bingam modeli) va yopishqoq-inert suyuqlikni qiya tekslikdan oqib kelishi (I.Xusanov modeli) masalalari yechilgan. Bosim impulьsining tarqalishi tadqiq qilingan. Deformatsiyalanuvchan quvurlarda turli reologik xususiyatli siqiluvchan suyuqlikni oqishida bosim impulьsini tarqalishi tadqiq qilingan. Аralashmada havoning kontsentratsiyasiga bogʼliq xolda gidravlik zarbaning tarqalish tezligi uchun hisoblash fomulasi olingan.
Аmaliy tadqiqotlarda yotqizilgan quvurlarni pachoqlanishi sabablarini aniqlovchi usullar va skvajinalarni burgʼilash va ekspluatatsiya qilish davrida yuzaga kelishi mumkin boʼlgan asorat va ishdan chiqishlarni oldini oladigan texnologiya ishlab chiqilgan. Matematik modellashtirish, hisoblash va tajriba orqali manbadan 2700-3000m. oraliqdagi tuz qatlamli zonada yotqizilgan quvurlarni pachoqlanishi oʼrnatilgan. Tadqiqotlar skvajinalarni burgʼilash va ishlatish vaqtida quvur kolonnalarini pachoqlanish sabablarini aniqlash imkonini bergan. Tuz qatlami intervalda skvajina quvurlarini pachoqlanishini oldini oladigan usul ishlab chiqilgan.
Neft debitini va skvajinani fontan usuli bilan ishlatish davrini oshiruvchi gazli-suyuqlikli oqimning tuzilishini gidromexanik oʼzgartiruvchi ishlab chiqilgan. Qoʼshimcha tashqi energiya ishlatmasdan skvajinaning nasoskompresli quvurida harakatlanuvchi, qurilma orqali amalga oshiriladigan gaz-neft oqimidagi majburiy siklik gidrodinamik jarayonlar neft debetini 10-20%ga oshiradi, gaz faktorini 30%ga kamaytiradi, qatlam bosimini tejamkor ishlatish imkonini beradi, skvajinani ekspluatatsiya qilishni fontan davrni 1-2 yilga uzaytiradi. Skvajinani gorizontal burgʼilashda aralashma oqishini energotejamkor strukturasini realizatsiya qilishning gidrodinamik usuli ishlab chiqilgan, skvajinaning gorizontal uchastkasida burgʼilangan togʼ jinsi zarralarini transportirovka qilishni tadqiq qilish uchun tajriba qurilmasi yaratilgan.
Egri chiziqli kanallarda chang oqimi dinamikasi matematik modellashtirilgan va sanoat chiqindi gazlarini tozalash uchun yangi chang yutgich ishlab chiqilgan.
Suyuqlik, gaz, koʼp fazali va koʼp komponentali muxitlar mexanikasi sohasidadagi koʼp yillik tadqiqotlar rivojiga institutning yetakchi xodimlaridan K.Sh.Latipov, E.А.Bagranov, O.Norkabulov, S.Djurabekov, S.Аbidov, А.Аzizov, А.Аbduraximov, U.Mambetov, T.Аxrarov, B.Toshev, F.Buranov, Sh.Аxmedov, Z.Seydametova, Sh.Аlimuxamedov, X.Mirxamidova, U.Nurmatov, G.N.Tsoy, А.А.Rizaev, А.T.Yuldoshev va boshqalar katta xissa qoʼshganlar.

МЕХАНИКА ДЕФОРМИРУЕМОГО ТВЕРДОГО ТЕЛА, СЕЙСМОДИНАМИКА И ПРОЧНОСТЬ КОНСТРУКЦИЙ ЗДАНИЙ И СООРУЖЕНИЙ
В 1943-1954 гг. под руководством академиков М.Т.Уразбаева и Х.А.Рахматулина разработаны основные соотношения теории упругости и пластичности, теоретической и прикладной механики, теоретические основы механики весомой деформируемой нити, распространения волн в средах, теории колебаний и методы расчета на динамическую прочность стержней, пластин и оболочек.
Под руководством академика М.Т. Уразбаева произведен анализ последствий Чаткальского (1946 г.) и Ашхабадского (1948 г.) землетрясений и установлено, что сейсмические воздействия на каменные здания в несколько раз больше, чем нагрузки, определяемые по нормам ТУ-58-48. Это обстоятельство привело к необходимости существенного пересмотра принятых методов определения сейсмических воздействий, и был предложен поправочный коэффициент для сейсмических нагрузок. Последствия землетрясений широко использованы при разработке рекомендаций по сейсморайонированию территории Средней Азии и применению местных материалов в сейсмостойком строительстве, а также при составлении и уточнении важнейшего нормативного документа ТУ-58-48.
В 1954-1966 гг. под руководством академиков В.К.Кабулова и Т.Ш.Ширинкулова проводились исследования в области теории колебаний упругих и упругопластических стержней, плит и оболочек постоян¬ного и переменного сечения в линейной и нелинейной постановке, прочности элементов конструкции, закономерностей деформирования грунта с учетом нелинейной ползучести, вопросов алгоритмизации в сплошных средах.
Под руководством академика М.Т.Уразбаева и проф. В.Т.Рассказовского исследованы воздействия импульсивных нагрузок на гибкие и жесткие сооружения по схеме с дискретными и распределенными массами. Предложены методы определения и оценки сейсмических нагрузок, расчетные модели зданий разных конструктивных решений, методы расчета плотин типа пластин на сейсмические воздействия, что позволило уточнить требования по сейсмостойкому строительству и проектированию зданий и сооружений.
Разрушительное Ташкентское землетрясение 26 апреля 1966 г. дало новый толчок в развитии фундаментальной теории и прикладных исследований сейсмостойкости зданий и сооружений. Под руководством академика М.Т. Уразбаева с 1966 по 1970 г. проведен анализ сейсмических воздействий на сооружение в эпицентральной зоне, определены интенсивность землетрясения и границы сейсмических зон по макросейсмическому эффекту. Решены вопросы перевода основной части территории Узбекистана в девятибалльную зону, приспособления существующих типовых проектов для массового строительства к условиям девятибалльной зоны, дополнения к шкале сейсмической балльности. Построены региональные графики динамического коэффициента для девятибалльной зоны, исследованы спектры сейсмических ускорений, изучены динамические характеристики афтершоков землетрясения. Разработаны практические рекомендации по восстановлению поврежденных зданий и проектированию новых. Совместно с другими организациями составлены СНиП II-А.12-69, в которых учтены результаты исследований по сейсмостойкости сооружений с учетом последствий землетрясения. Развернулись работы по организации инженерно-сейсмометрической службы для накопления фактического материала о поведении зданий и сооружений при землетрясениях. Проведены лабораторные и натурные исследования конструкций, применяемых при восстановлении зданий. Экспериментально-теоретическими методами оценены несущие способности и определены динамические характеристики зданий и сооружений типа «структур», главных корпусов ГРЭС, высотных зданий рамной конструкции. Отдельные этапы этих исследований отражены в монографии В.Т.Рассказовского, Т.Р.Рашидова, К.С.Абдурашидова «Последствия Ташкентского землетрясения» (Ташкент: Фан, 1967).
В конце 1960-х годов перед учеными и специалистами встал вопрос о проектировании и строительстве Ташкентского метрополитена в условиях высокой сейсмичности региона со сложными грунтовыми условиями. В Институте совместно с институтом «Ташметропроект» в 1974 г. по результатам инженерно-геологических изысканий, теоретических и экспериментальных исследований были решены такие важные проблемы, как выбор трассы линий метрополитена, глубина заложения сооружений при строительстве открытым и закрытым способами работ, расстояние между деформационными швами в зависимости от их геометрических размеров и грунтовых условий. Впервые в практике метростроения разработаны и внедрены сейсмостойкие конструкции круглой обделки тоннеля из сборных железобетонных элементов и прямоугольные цельносекционные обделки открытого и закрытого способов работ, станции метрополитена колонного типа и односводчатые станции метрополитена, состоящие из крупных блоков. Разработанные под руководством академика Т.Р.Рашидова и проф. А.А.Ишанходжаева основные положения и методики расчета на сейсмостойкость тоннелей мелкого и глубокого заложения нашли широкое применение при проектировании и строительстве Ташкентского и Софийского метрополитенов, а также туннелей БАМа.
Эти два обстоятельства в 1970-1982 гг. значительно расширили область и интенсивность развития как фундаментальных, так и прикладных исследований путем широкого использования достижений механики и вычислительной техники в теории колебаний и прочности элементов конструкции, в задачах динамики грунтов и сейсмостойкости зданий и сооружений. Разработаны новые направления в теории консолидации с учетом линейной и нелинейной ползучести скелета грунтов, изгиба балочных и круглых плит и рам на неоднородном сплошном основании, колебаний плит и оболочек с учетом их реологических свойств и взаимодействия со средой, нестационарные колебания упругих и вязкоупругих сред, решены двумерные задачи динамики грунтов. Исследованы нелинейные колебания деформируемых тел в зависимости от физических и геометрических параметров, распространения волн в различных средах, решены задачи дифракции волн с преградой.
Разработан метод определения реакции сооружений на сейсмические воздействия с помощью весовых функций, физические методы определения сейсмических воздействий, методы устойчивости земляных сооружений. Построены модели нестационарного мультипликативного сейсмического процесса, взаимно-корреляционные функции и спектральные плотности составляющих сейсмических ускорений. Экспериментально-теоретическими методами исследована сейсмостойкость зданий разных конструктивных решений с учетом пространственной работы и взаимодействия их элементов при динамических воздействиях. Выявлены закономерности деформирования элементов конструкций и разработаны указания по расчету зданий на сейсмические воздействия.
Исследованы вопросы взаимодействия плотин с водой, как единой механической системы при сейсмических воздействиях. Выбраны и уточнены расчетные схемы и разработаны методы и программы для динамического расчета бетонных плотин (арочных, гравитационных и др.) с учетом влияния пространственного характера работы сооружений, физико-механических свойств основания, материала сооружения и водной среды. В работах профессоров Р.Х.Мухутдиновой и М.М.Мирсаидова развита методика расчета сейсмодинамики гидротехнических и энергетических сооружений, исследованы напряженно-деформированные состояния грунтовых плотин и прочностные свойства неоднородного массива вокруг подземных гидротехнических сооружений. Созданы методики и руководства по расчету бетонных гравитационных и массивных контрфорсных плотин с учетом нестационарности сейсмического воздействия. Решены волновые задачи о сейсмостойкости сооружений, исследована динамика плоских и пространственных систем с учетом внутренней диссипации и волнового уноса энергии. Изучены напряженно-деформированные состояния грунтовых плотин с учетом сейсмопоясов, определены расчетные значения динамических характеристик и сейсмических ускорений грунтовых плотин. К числу значимых теоретических работ относятся исследования взаимодействия подземных сооружений с грунтом. Проблемы сейсмодинамики подземных сооружений впервые стали разра¬батываться под руководством академика Т.Р.Рашидова в конце 1950-х годов. Проведен глубокий анализ последствий сильных землетрясений и установлены основные виды повреждений, выявлены влияние глубин заложения, грунтовых условий, геометрических размеров, вида стыковок и качества строительства на сейсмостойкость подземных трубопроводов различного назначения. В результате создана динамическая теория сейсмостойкости подземных трубопроводов, в которой впервые учтены относительные смещения системы «труба – грунт» при распространении сейсмической волны.
Под руководством проф. Г.Х.Хожметова на основе экспериментальных исследований в лабораторных и натурно – полевых условиях впервые установлена природа взаимодействия подземного сооружения с окружающим грунтом, разработана реологическая модель взаимодействия трубопровода, обладающая упруго-вязкопластическими свойствами. Под руководством член-корр. АН СССР А.А. Ильюшина и академика РУз Т.Р.Рашидова при изучении распространения стационарной волны вдоль оси подземного трубопровода обнаружено существование двух различных режимов распространения волны, условно названных «до-» и «сверхзвуковыми». Этот эффект существенно изменил представление о напряженном состоянии подземного сооружения и позволил дать ответы на многие вопросы о причинах повреждений и разрушений подземных сооружений при сильных землетрясениях. Решен ряд задач сейсмодинамики подземных трубопроводов с учетом вязкоупругих и упругопластических свойств взаимодействия, материалов трубы, стыков в узлах систем трубопроводов, нецентральной и не ортогональной стыковкой труб в сложных узлах и др.
В дальнейшем сейсмодинамическая теория подземных сооружений была развита под руководством академика Я.Н.Мубаракова при исследовании напряженно-деформированного состояния подземных пространственных конструкций типа оболочек, пластин и стержневых систем. Разработаны методики по динамическому расчету подземных цилиндрических и сферических сооружений замкнутого и открытого профиля, исследованы колебания перегонных тоннелей прямоугольного и кругового очертания, станций метрополитена колонного и односводчатого типов при сейсмических воздействиях. Проведены натурные экспериментальные исследования на построенном участке Ташкентского метрополитена, разработаны рекомендации по защите сооружений от вибраций, возникающих при прохождении поездов метрополитена. Решен ряд задач о колебаниях подземных пространственных сооружений с учетом конструктивных особенностей, вязкоупругого и упругопластического взаимодействия с грунтом при действии сейсмических волн. Изучен характер взаимодействия подземного сооружения с грунтом сейсмовзрывным методом в полевых условиях. Определены сейсмические нагрузки и параметры взаимодействия подземных сооружений с грунтом в трех взаимно-перпендикулярных направлениях. Определена область применения сеймодинамической теории и волновой динамики при исследовании напряженно-деформированного состояния подземных сооружений.
В 1983-1991 гг. получил дальнейшее развитие учет волнового характера сейсмических воздействий, распространения волн в вязкоупругой и вязкопластичной среде, дифракции волн на преградах различного очертания. В работах проф. К.С.Султанова исследованы модели взаимодействия при жестком контакте, возникновение трения и свободного скольжения подземного сооружения в грунте с учетом условий нагружения и свойств среды. В области динамики упругих и гидроупругих систем исследованы взаимодействия грунтового основания с сооружениями, оборудованными системой сейсмоизоляции, вязкоупругие виброгасители с распределенными параметрами для защиты сооружений. Под руководством к.т.н. У.Ш.Шамсиева проведена оценка сейсмостойкости коробчатых сооружений с локально-присоединенными массами, разработаны сейсмодинамические методы расчета пространственных систем с ядрами жесткости. Рассмотрены вопросы колебания высотных сооружений со стволами жесткости при наличии демпферных устройств, с присоединенными массами, с упругим и упругопластическим грунтовым основанием. Исследованы прочность и устойчивость вязкоупругих оболочечных конструкций, взаимодействующих с жидкостью, многослойных пластин с заполнителями, круглых пластин с податливым включением. Под руководством проф. К.Ш.Бабамурадова был развит и применен метод СН-ЭВМ для анализа процессов пластичности деформаций тел по различным теориям пластичности при сложном нагружении, определена область применимости некоторых теорий пластичности для описания процессов деформирования в виде траекторий с изломом. Развит метод граничных элементов для задач пластичности при сложном нагружении и для трехмерных задач упругости.
В 1992-2002 гг. были развиты детерминированный, вероятностный и волновой методы и исследована сейсмостойкость систем подземных сооружений с учетом вязкоупругопластических свойств взаимодействия с грунтом при воздействии упругих и неупругих волн. Решены задачи о распространении волн в вязкоупругом стержне с внешним трением, цилиндрических упругопластических волн в задачах взаимодействия сооружения с грунтом, нестационарные задачи о взаимодействии подземного трубопровода с грунтом при динамических воздействиях, задачи сейсмодинамики сложного узла с учетом дифракционных сил. Изучен нелинейный характер взаимодействия систем подземных трубопроводов с грунтом, влияние диаметра подземных труб на закономерности их взаимодействия с грунтом и определены динамические коэффициенты для подземных сооружений. Результаты исследований включены в 1997 г. в нормативный документ по сейсмостойкому строительству, изданный Госкомархитектстроем РУз.
Решены задачи распространения волн в вязкоупругом полупространстве, включающем деформируемую преграду, в цилиндрическом теле с различного рода внешними трениями. Изучена нестационарная дифракция плоских упругих волн на преградах различной конфигурации, дозвуковое обтекание цилиндрической конструкции, взаимодействующей с окружающей средой, нестационарное взаимодействие протяженных подземных сооружений с грунтом. Исследовано взаимодействие плоских волн с параллельными тоннелями, рапространение волн от движения поездов метрополитена с учетом упруговязкопластических свойств грунта. Развиты сеймодинамические методы расчета подземных цилиндрических сооружений и тоннельных конструкций метрополитена мелкого и глубокого заложения. Определены оптимальные расстояния между параллельными тоннелями, допустимые расстояния от линии тоннеля до зданий, коэффициент жесткости узлов соединений между сборными элементами круглой обделки тоннеля.
В области механики грунтов исследован нелинейный закон объемного деформирования грунта, упруго-вязкопластическая модель деформирования структурно-неустойчивой грунтовой среды и закон деформирования грунта с учетом дилатации. Изучено динамическое поведение плоского грунтового массива под штампом с учетом нелинейного упругопластического закона деформирования грунта и закономерности деформирования грунтов при просадке с учетом влажности. Разработаны численные методы расчета грунтовых гидротехнических сооружений с учетом упругопластических свойств материала при сейсмических воздействиях. Оценены влияние пластических свойств и структурных изменений грунта, направление действия сейсмической нагрузки на поведение грунтовой плотины, исследованы резонансные режимы нагружения. Определено напряженно-деформированное состояние Чарвакской, Рогунской, Туполангской и других плотин при сейсмических воздействиях и разработаны рекомендации для обеспечения их сейсмоустойчивости.
Изучены колебания многоэтажных зданий с нелинейными основаниями, созданы методы исследования зданий и сооружений на основе пространственной дискретной и пластинчато-балочной модели при динамических воздействиях. Разработано принципиально новое конструктивное решение по технологии строительства зданий и сооружений повышенной сейсмостойкости на слоистоэластомерных опорах. Установлено, что слоистоэластомерные опоры уменьшают интенсивность воздействия сейсмических нагрузок при землетрясениях до 2-х баллов. Создан альбом акселерограмм и определены динамические параметры зданий по записям реальных землетрясений. Предложены поправочные коэффициенты для нормативных нагрузок, учитывающие влияние грунтовых условий. Результаты включены в нормативный документ по сейсмостойкому строительству в 1997 г.
Исследованы функционалы пластичности при нагружении образцов материала тел методом СН-ЭВМ и уточнены области достоверности простейших теорий пластичности металлов для класса нагружений в виде траекторий с изломом и средней кривизны. Развита теория трехслойных пластин с толстым сжимаемым заполнителем на основе трехмерной теории упругости.
В 2003-2012 гг. построена двумерная теория толстых анизотропных пластин при воздействии статических и динамических нагрузок. Получены основные соотношения бимоментной теории изгиба и колебания толстых пластин и оболочек с учетом анизотропных свойств материалов. Разработана методика решения пространственных краевых задач взаимодействия плоских волн с круговым цилиндрическим препятствием с учетом анизотропии и многокомпонентности грунтовой среды.
Исследована физическая достоверность классических теорий пластичности для пространственных процессов сложного нагружения и физические уравнения состояния для плоских процессов и вязкопластических тел. Определены закономерности тиксотропного разрушения и восстановления структуры в малопрочных твердообразных средах при их течении. Созданы программы расчетов транспортных сооружений с учетом накопленных пластических деформаций и анализа напряженно-деформированного состояния трещиноватых тел в нелинейной постановке. Методика по определению устойчивости откосов трещиноватых пород внедрена в практику ГАЖК «Узбекистон темир йуллари».
Развита теория деформирования и разрушения грунтов, контактирующих с твердыми деформируемыми телами при динамических воздействиях. Определены параметры движения протяженных сооружений при динамических воздействиях с учетом волновых процессов в системе «грунт-сооружение». Развита сейсмодинамическая теория подземных сооружений и разработаны реологические модели взаимодействия твердых тел с грунтом, учитывающие влияние структуры и консистенции грунта, материала и состояния поверхности контактирующих тел. Произведена дифференцированная оценка сейсмических воздействий на подземные системы жизнеобеспечения, обобщены критерии повреждаемости подземных сооружений и определены пределы применимости различных теорий и подходов.
Исследованы закономерности деформирования системы «грунт–фундамент–здание» при действии нестационарной плоской упругой волны сжатия. Разработаны методики оценки уязвимости зданий и сооружений, возможного ущерба и потерь при сильных землетрясениях в крупных городах (на примере Ташкента, Самарканда, Намангана и Хивы).
Исследовано НДС плотины при основных нагрузках и особых сочетаниях нагрузок с учетом упругих и упругопластических свойств грунта и обнаружены зоны, где сжимающие напряжения могут привести к возникновению трещин разрыва и сплошности противофильтрационных элементов и переходных зон. Разработаны рекомендации по обеспечению сейсмостойкости грунтовых плотин с учетом реальных данных об их состояниях.
Вклад в развитие многолетних исследований и разработок по направлению механики деформируемого твердого тела, прочности и сейсмодинамики зданий и сооружений внесли ведущие сотрудники Института Ш.Р.Ризаев, Ю.Р.Лейдерман, Н.И.Шухгалтер, Х.С.Кариев, А.И.Мартемьянов, Ф.Т.Усманов, В.Е.Попов, Л.И.Бабич, Х.Касымов, Б.М.Мардонов, М.А.Ахмедов, И.Х.Алиев, А.К.Бахтияров, В.Г.Фасахов, Т.К.Абдуллаев, Т.М.Мавлянов, К.С.Султанов, М.Мирсаидов, Р.Н.Мушеев, Д.Ф.Руми, А.Маткаримов, В.А.Омельяненко, С.Джурабеков, Р.Ш.Ямин, Х.С.Сагдиев, К.Дж.Салямова, З.Р.Тешабоев, У.Т.Закиров, Б.С.Куванов, Ш.С.Юлдашев, М.К.Усаров, А.Ходжиметов, И.И.Сафаров, С.А.Абдукадиров, Б.Э.Хусанов, А.Т.Буриев, П.Ж.Маткаримов, М.К.Усаров, Р.А.Абиров, Р.Ш.Индиаминов, Е.В.Рожкова и др.

ТЕОРИЯ МЕХАНИЗМОВ И МАШИН ХЛОПКОВОГО КОМПЛЕКСА, СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОГО, ЛЕГКОГО И ТРАНСПОРТНОГО МАШИНОСТРОЕНИЯ
Начало развития современной науки теории механизмов и машин в Узбекистане связано с именами создателей научных школ – академиков М.Т.Уразбаева и Х.А.Рахматулина. В 1943-1953 гг. проводились исследования по вопросам сушки хлопка-сырца и определения его удельного веса. Изучены температурное поле, теплоотдача и испарения, определены коэффициенты испарения и теплообмена при послойной сушке хлопка.
Начиная с 1950-х годов, велись исследования по разработке процессов и созданию аппаратов хлопкоуборочных машин по двум направлениям: вырывание хлопка-сырца из коробочек нагнетающим потоком воздуха и уборка с помощью шпиндельных аппаратов. Разработана теория пневматической хлопкоуборочной машины, работающей по принципу нагнетания. Определены параметры пневмонагнетающего аппарата и проведены испытания пневматической хлопкоуборочной машины СХНП-1 в полевых условиях. Разработаны основные принципы работы шпиндельных машин, созданы их оригинальные конструкции и приспособления к вертикально-шпиндельной хлопкоуборочной машине АНТХ-1,2.
Для развертывания исследований по теории и практике машин различного назначения в 1961 г. под непосредственным руководством академика Х.Х.Усманходжаева проводились фундаментальные исследования по структуре, кинематике и динамике механизмов, машин с широким применением вычислительной техники. Разработаны методы моделирования электромеханических систем, охватывающие большой класс машин с их особенностями и связями в звеньях механизмов. Предложены математические и электронные модели машинных агрегатов, изучены вопросы движения механизмов и машинных агрегатов с учетом характеристики двигателя, трения в элементах кинематических пар, упругости и переменности масс. Созданы приборы: «Универсальный эпи-гипоциклограф» для исследования траектории точек на поверхности сателлита; для определения коэффициентов трения, скольжения, качения и верчения между элементами различных кинематических пар.
Анализ конструкции и принципа действия шпиндельных уборочных аппаратов, хлопкоочистительных машин позволил создать принципиально новую конструкцию рабочего органа – составного шпинделя в виде несущего стержня и расположенной на его поверхности винтовой цилиндрической зубчатой пружины. Предложена модель обобщенной динамичной кинематической пары (ОДКП) нового типа, позволившая обобщать известные работы по созданию составных самоочищающихся шпинделей уборочных аппаратов машин. Эти результаты в области теории хлопкоуборочных агрегатов привели к созданию нового направления – исследования стабильности полноты сбора хлопка и определения производительности машин по времени. Был изобретен новый навивочный станок для цилиндрической зубчатой пружины захватывающего элемента составного шпинделя. На его основе и модернизации конструкции с учетом способа горячей навивки пружины в ПО «Ташсельмаш» в содружестве специалистов Института и НПО «Технолог» была внедрена линия по производству захватывающих элементов.
Исследованиями установлена связь между абсолютными скоростями точек сателлита и передаточного отношения в планетарных механизмах, получена формула для определения передаточного отношения в некруглых планетарных механизмах, которая обобщает известную формулу Виллиса. Предложен новый механизм привода шпинделей хлопкоуборочных аппаратов, основанный на сцеплении конических муфт с обеспечением реверса сателлита. Создан фрикционно-пружинный привод шпинделей вертикально-шпиндельного аппарата, получены его основные параметры и разработана методика расчета.
Ученые Института совместно с подразделениями ВПО «Союзмаш-хлопководства» разработали ряд машин, позволивших механизировать уборку этой наиболее трудоемкой сельскохозяйственной культуры. В содружестве с заводом «Ташсельмаш» разработаны, изготовлены и испытаны экспериментальные двухрядные навесные хлопкоуборочные машины, осуществляющие трехкратную обработку кустов хлопчатника – АНТХ-1,8. На государственных испытаниях они показали самый высокий сбор хлопка-сырца в основной бункер. Полученные результаты применены при модернизации серийных хлопкоуборочных машин. Выполнены важные прикладные работы по созданию новых конструкций хлопкоуборочных машин, исследованы колебания барабанов, шпинделей и съемников вертикально-шпиндельных аппаратов, выявлены резонансные частоты рабочих валов хлопкоуборочных машин и механизмов, обеспечивающие регулируемость и беспрерывность вращения шпинделей. Разработаны новые разновидности составного шпинделя, в том числе оболочкового, нового привода шпинделей барабана уборочного аппарата, обеспечивающего переменные скоростные характеристики шпинделя в рабочей зоне сбора хлопка-сырца и позволяющего повысить активность зубьев шпинделей. Разработана теория технологического процесса механизированного сбора хлопка-сырца из нижних коробочек, на основании которой создана схема хлопкоуборочного вертикально-шпиндельного аппарата со ступенчатым расположением шпиндельных барабанов. Рассмотрены вопросы динамики узлов вращения уборочных аппаратов многорядных хлопкоуборочных машин. Создан новый пневмотранспорт хлопкоуборочной машины с применением диаметрального вентилятора. Испытаны гиперболические наклонные съёмники уборочного аппарата.
Решением Правительства республики в 1986 г. на базе Института под руководством академика А.Д.Глущенко образован Межотраслевой научно-технический центр (МНТЦ) по созданию высокоэффективной хлопкоуборочной техники, объединяемый совместными усилиями ученых страны. Анализ различных технологических схем вертикально-шпиндельных уборочных аппаратов позволил разработать уборочный аппарат многократной обработки кустов хлопчатника (МОКХ), полуприцепную хлопкоуборочную машину семейства МХ-1,8 и др. Разработаны пневматический и механический подборщики, новый прямоточный хлопкоуборочный аппарат. Проведены широкомасштабные исследования по определению влияния рабочих органов и степени раскрытия коробочек на качество хлопка-сырца машинного сбора. Изучены динамические явления при извлечении долек хлопка из раскрытых коробочек шпинделями и их влияние на повреждение хлопкового волокна. Разработаны методики оценки технологического процесса в хлопкоуборочных машинах, прогнозирования полноты сбора, оценки качества работы хлопкоуборочных машин по показателям хлопка-сырца и хлопкового волокна. Итогом деятельности МНТЦ явились созданные и внедренные с 1994 г. в производство хлопкоуборочные машины типа МХ-1,8, ХММ-1,8, ХНП-1,8М, ХС-25. Машины МХ-2,4 с аппаратами МОКХ были изготовлены в ПО «Ташсельмаш» и экспортированы.
Разработки Института позволили решить важные проблемы хлопково-промышленного комплекса. Разработана теория привода рабочего органа по заданному закону движения ведомого звена, использованная при создании нового механизма привода опрыскивателей типа ОВХ-14, ОВХ-28 и др. Теоретико-экспериментальными методами исследованы колебания механизма отбойного ножа валичного джина, сила отрыва волокон от хлопковых семян, изучены и созданы вибрационные механизмы для привода отбойных органов валичных джинов. Разработан высокопроизводительный многоваличный джин. Изучены машинные агрегаты с многомассовой разветвленной системой. Проведен корреляционный анализ технологических нагрузок, действующих на элементы рабочего органа джина, влияние технологических сопротивлений и моментов инерции на динамику движения разветвленного машинного агрегата, ротационные механизмы очистителей хлопка с переменными передаточными отношениями, различные конструктивные варианты сопряжения «барабан-нож» валичных джинов. Разработаны рыхлитель волокнистого материала, пильные и валичные джины усовершенствованной конструкции.
Для решения проблемы механизации и автоматизации производственных процессов отечественной кожевенно-обувной и меховой промышленности, начиная с 1982 г., исследования Института были направлены на разработку новых видов машин и оборудования с научно обоснованными параметрами. По результатам научно-технических работ разработан целый класс передаточных механизмов, которые защищены патентами Республики Узбекистан и применены в различных типах валковых технологических машин.
С 1987 г. в Институте под руководством академика О.В.Лебедева началась разработка научных основ конструирования и эксплуатационной надёжности систем гидроприводов машин. С целью совершенствования систем гидроприводов машин изучена гидравлическая жидкость с улучшен¬ными эксплуатационными свойствами, произведена оценка смазочных свойств рабочих жидкостей и применения маловязких масел в гидросистемах тракторов. Исследованы динамические характеристики электрогидравлического привода при различном изменении входного воздействия, а также особенности динамики гидросистемы гибкого манипулирующего органа.
Проведены исследования по моделированию и оптимизации технологического процесса в уборочных аппаратах горизонтально-шпиндельных машин. Минсельводхозу РУз переданы рекомендации по эффективному использованию горизонтально-шпиндельных хлопкоуборочных машин типа Кейс-2022 в фермерских хозяйствах.
Создана обобщенная теория накопления динамической повреждаемости хлопка высокоэффективных сортов рабочими органами машин при его уборке и первичной переработке. Установлены рациональные режимы работ этих машин при минимизации механических повреждений волокна. Развита теория контактных взаимодействий рабочих органов машин для переработки волокнистых материалов на примере хлопка, кожи. Разработаны обобщенные модели, алгоритмы и проведены численные исследования для оценки влияния колебаний рабочих органов на повреждаемость волокна, а также обоснованы технические решения, снижающие такую повреждаемость и повышающие выход волокна и качество семян.
В области прикладных исследований механизмов и машин хлопкового комплекса развиты методы проектирования шпиндельных хлопкоуборочных аппаратов и создана универсальная монтируемая на трактор хлопкоуборочная машина для фермерских хозяйств на междурядья с расстояниями 60 и 90 см со сменными уборочными аппаратами различных типов. Созданы рациональная, ресурсосберегающая схема прицепной к трактору хлопкоуборочной машины и технологическая схема функционирования высокоэффективных энерго- и ресурсосберегающих систем машин на первичной переработке хлопка для различных условий с учетом времени и качественных показателей заготовки хлопка. Разработан метод расчета на динамическую прочность рабочего органа глубокорыхлителя, методы его рационального конструирования переданы в ОАО БМКБ-Агромаш. Изучены основные свойства отечественных и зарубежных тракторов с механической трансмиссией и определены зависимости между сопротивлениями движения трактора и передаточными отношениями. Разработаны рекомендации по совершенствованию конструкции гидросистемы колесного трактора типа ТТЗ-80 и других модификаций.
Проведено моделирование динамики приводов с циклическими механизмами машин хлопково-промышленного комплекса, создания новых и усовершенствования существующих систем технологического оснащения производства по переработке хлопка-сырца, создания пневмомеханического очистителя волокна с пульсирующим потоком, изучения динамики машинного агрегата конденсора волокна с пульсатором и даны рекомендации для повышения эффективности работы конденсора. Разработаны динамические и математические модели машинного агрегата пильного цилиндра волокноотделителя с семяотводящим устройством сырцовой камеры. Модернизированный пильный джин типа 5 ДП-156 М внедрен в технологические процессы заводов «Бектемир», «Карасу», «Янгиюль», «Пскент», «Алимкент».
Разработаны методы расчета и создания устройств системы «кожполуфабрикат-транспортирующий конвейер – переходной участок – отжимные валы». Проведены теоретико-экспериментальные исследования по определению влияния механизма передачи валковых машин на свойства обрабатываемого материала и новые передаточные механизмы валичных машин. Создана математическая модель исследования напряженно-деформированного состояния волокнистого листового материала и установлена закономерность изменения свойств обрабатываемого материала в зоне контакта рабочих валов валковых машин. Экспериментально определены коэффициенты расправляемости кожполуфабриката. Исследовано влияние кинематической связи рабочих валов на свойства обрабатываемого кожполуфабриката, изменение свойств моншон в процессе отжима. Исследована динамика валковой пары с определением центра масс элемента кожполуфабриката между двумя валами. Изучено влияние привода отжимных валов на долговечность их покрытий.
Созданы научные основы ресурсосберегающей технологии и класс высокопроизводительных, конкурентоспособных устройств ориентированной подачи листового материала в зону контакта валковой пары технологических машин (на примере кожевенной промышленности). Разработаны новые технология и конструкция валковой машины вертикального типа с рабочими механизмами: подачи материалов в зону обработки по вертикальной плоскости; давления между отжимными валами и зубчато – рычажные передаточные механизмы привода нового поколения. Создано устройство транспортирования, расправки и ориентированной подачи кожполуфабриката в зону обработки валковой пары, обеспечивающее плавный переход от транспортирующего устройства в зону обработки валковой пары, повышение качества и выход полезной площади обрабатываемого кожполуфабриката в процессах механической обработки.
Выполняются инновационные разработки по автоматизации технологического процесса на хлопкоочистительном заводе (на примере завода Ферганской области). По заказу Узчармпойафзали на основе разработок Института ведется глубокая модернизация отжимной машины; начаты работы по модернизации гидрораспределителя трактора ТТЗ-80.
В развитие многолетних исследований в области механики механизмов и машин внесли существенный вклад ведущие сотрудники Института М.И.Исмаилов, Л.М.Розенблюм, А.А.Каримов, Г.С.Кузибаев, Р.Х.Маликов, К.М.Иногамов, И.Х.Файзиев, Т.Ю.Аманов, К.А.Каримов, С.Б.Ерофеев, Х.Т.Туранов, Х.К.Ильясов, А.И.Усманов, Ш.З.Бахтиаров, А.Идрисов, В.Г.Бережной, Р.Д.Матчанов, Е.Сливинский, Ш.У.Рахматкариев, Р.И.Каримов, А.ЖДжураев, А.А.Ризаев, Г.А.Бахадиров, Г.А.Хромова, М.Т.Ташбалтаев, Р.Р.Худайкулиев, А.Т.Йулдашев, А.А.Шермухамедов, Г.К.Аннакулова, Д.М.Мухам

МЕХАНИКА ЖИДКОСТЕЙ, ГАЗОВ, МНОГОКОМПОНЕНТНЫХ И МНОГОФАЗНЫХ СРЕД
В 1947–1957 годах исследования в области механики жидкостей и газов, связанные с синтезом гидродинамики и аналитической механики, изучением плоского вихревого движения вязкой несжимаемой и идеальной жидкости, были связаны с именем члена-корреспондента АН УзССР И.С. Аржаниха.
В 1947 году под руководством академика Х.А. Рахматулина проводились исследования аэродинамики проводящих тел и теории парашюта. Рассматривалось течение вокруг тонких тел в двухскоростной и двухтемпературной модели с учетом отражения твердых частиц от стенки и пограничного газового потока. Исследовались аэродинамические процессы пневматических хлопкоочистительных аппаратов и пневмосепараторов, обеспечивающих предотвращение повреждения семян при транспортировке сырья.
В 1960-х годах под руководством члена-корреспондента АН УзССР Дж.Ф. Файзуллаева была разработана новая область — модель гидрогазодинамики многокомпонентных сред, движения взаимопроникающих сред и квазигомогенная модель смеси. Были решены задачи стационарного и нестационарного движения двух- и трехфазных сред в трубах, учитывая постоянную и изменяющуюся пористость фаз, определены формулы сопротивления труб для многокомпонентных потоков и коэффициенты взаимопроникновения сред.
Под руководством профессора Дж.А. Акилова изучалась начальная длина участка фаз и время релаксации. Были предложены методы определения гидромеханической модели движения смесей и коэффициентов взаимодействия фаз.
В 1970-х годах активно развивалась теория пограничного слоя, связанная с техническими приложениями. Вели исследования стационарных и нестационарных течений сжимаемых и несжимаемых жидкостей. Изучалось движение жидкостей и смесей при магнитной обработке и выявлен новый эффект влияния магнитной обработки на увеличение блеска влажной поверхности.
Под руководством профессора К. Наврузова проводились биохимические исследования кровотока в сосудах, учитывались упругость стенок и стеноз, выполнялись гидродинамические расчеты движения крови в хирургических протезах.
Для подземного орошения разработаны гидродинамические основы движения одно- и двухфазных сред в трубах с пористыми и перфорированными стенками. Под руководством профессоров А.И. Умарова и А.А. Шакирова изучалось влияние растворимых полимеров в малых концентрациях на параметры движения жидкостей и смесей. Разработаны методы рационального использования орошаемых вод, учитывая транспирацию и испарение.
Под руководством М.И. Исмаилова изучались свойства различных типов почв при ветровой эрозии с учетом градиента давления вдоль потока, влажности и вихревого движения воздуха.
В области турбулентного течения реагирующих газов под руководством профессоров Ф. Алиева и З.Ж. Джумаева изучены тепло- и массоперенос в плоских и вихревых потоках с химической реакцией, разработаны математические модели для прогнозирования колебаний подземных и поднапорных вод и оптимального расчета газовых месторождений.
В 1983–1991 годах изучалось нестационарное движение двухфазных сред в проводящих трубах, разработаны более десяти моделей упруго-вязко-инертных сред с различными временами релаксации и ретардации. Установлены законы распределения основных гидродинамических параметров потока.
В 1992–2002 годах А.И. Умаров, А.А. Шакиров, И.Н. Хусанов и З.М. Маликов исследовали движение жидкостей, многокомпонентных и многоп фазных смесей в трубах, учитывая пограничные слои, пористые среды и реологические свойства. Разработаны эффективные методы транспортировки смесей, учтены процессы тепло- и массопереноса, установлены закономерности распределения скоростей, давления и концентраций сред, предложены рекомендации по гидротранспортировке и сжиганию.
В 2002–2012 годах развивалась фундаментальная теория движения многокомпонентных и многоп фазных сред в трубах и открытых потоках при транспортировке нефти и газа. Исследованы задачи течения вязко-пластических и вязко-инертных жидкостей, распространение импульса давления, гидродинамика в деформируемых трубах, разработаны энергоэффективные методы транспортировки смесей и предотвращения кавитационных явлений.
Многолетний вклад в развитие механики жидкостей, газов, многоп фазных и многокомпонентных сред внесли ведущие сотрудники института: К.Ш. Латипов, Е.А. Багранов, О. Норкабулов, С. Джурабеков, С. Абидов, А. Азизов, А. Абдурахимов, У. Мамбетoв, Т. Ахраров, Б. Тошев, Ф. Буранов, Ш. Ахмедов, З. Сейдаметова, Ш. Алимухамедов, Х. Мирхамидова, У. Нурматов, Г.Н. Цой, А.А. Ризаев, А.Т. Юлдашев и другие.

MECHANICS OF DEFORMABLE RIGID BODY, SEISMODYNAMICS AND STRUCTURAL STRENGTH OF BUILDINGS AND STRUCTURES
In 1943-1954, under the leadership of academicians M.T.Urazbaev and Kh.A. Rakhmatulin the basic relations of the theory of elasticity and plasticity, theoretical and applied mechanics, theoretical grounds of mechanics of a weighty deformable thread, wave propagation in media, the theory of vibrations and methods for calculating the dynamic strength of rods, plates and shells were developed.
Under the leadership of academician M.T. Urazbaev the effects of the Chatkal (1946) and Ashgabat (1948) earthquakes were analyzed and it was stated that seismic effects on stone buildings are several times greater than the loads calculated by the TU-58-48 standards. This circumstance led to the need for a substantial revision of the accepted methods for determining seismic effects, and a correction factor for seismic loads was proposed. The aftermath of earthquakes are widely used in the development of recommendations for seismic zoning of the territory of Central Asia and the use of local material in seismic resistant construction and in the preparation and refinement of the most important regulatory document – TU-58-48.
In 1954-1966 under the leadership of academicians V.Kabulov and T.Sh.Shirinkulov, research was conducted in the field of the theory of oscillations of elastic and elastoplastic rods, plates and shells of constant and variable cross section in linear and nonlinear statement, strength of structural elements, patterns of soil strain taking into account nonlinear creep, algorithmization issues in solids.
Under the leadership of academician M.T. Urazbaev and prof. V.T. Rasskazovsky the effect of impulsive loads on flexible and rigid structures was investigated according to a scheme with discrete and distributed mass. Methods for determining and evaluating seismic loads, design models of buildings of various design solutions, methods for calculating plate type dams for seismic effects were proposed, which made it possible to specify the requirements for seismic construction and design of buildings and structures.
The devastating Tashkent earthquake of April 26, 1966 gave a new impetus to the development of fundamental theory and applied research of seismic resistance of buildings and structures. Under the leadership of academician M.T. Urazbaev from 1966 to 1970, an analysis of seismic effects on the structure in the epicentral zone was conducted, the intensity of the earthquake and the boundaries of seismic zones were determined by the macroseismic effect. The aspects concerning the transferring of the main part of the territory of Uzbekistan to a nine-point zone, adapting existing model projects for mass construction to the conditions of a nine-point zone, and adding to the seismic magnitude scale were resolved. Regional graphs of dynamic coefficient for the nine-point zone were constructed, the spectra of seismic accelerations were investigated, and dynamic characteristics of the aftershocks of the earthquake were studied. Practical recommendations for the restoration of damaged buildings and design of new ones were developed. Together with other organizations, Building Code (SNiP) II-A.12-69 was drawn up, which took into account the results of studies on seismic resistance of structures and earthquake aftermath. Organization of the engineering seismometric service for the accumulation of factual material on the behavior of buildings and structures during earthquakes has begun. Laboratory and field studies of structures used in building restoration were conducted. Carrying capacity was estimated by experimental and theoretical methods and dynamic characteristics of buildings of the “structure” type were determined, as well as the main buildings of hydro-power plants, high-rise buildings of a frame-like structure. Separate stages of these studies are reflected in the monograph written by V.T.Rasskazovsky, T.R.Rashidov, K.S.Abdurashidov “Consequences of the Tashkent earthquake” (Tashkent: Fan, 1967).
In the late 1960s, scientists and specialists were faced with the question of design and construction of the Tashkent Metro in the conditions of high seismicity of a region and complex soil conditions. In 1974, the Institute, together with the “Tashmetroproekt” Institute, as the results of engineering-geological surveys, theoretical and experimental studies, solved such important problems as the choice of a route for subway lines, the depth of structures embedding during construction by open and closed excavation, the distance between strain joints depending on their geometric dimensions and soil conditions.
For the first time in the practice of metro construction, seismic-resistant structures of a round tunnel lining of prefabricated reinforced concrete elements and rectangular whole-section linings of open and closed excavation, underground stations of column type and single-vaulted metro stations consisting of large blocks were developed and implemented. Basic provisions and methods for calculating seismic stability of tunnels of shallow and deep embedding, developed under the guidance of Academician T.R.Rashidov and Prof. A.A.Ishanhodzhaev have found wide application in design and construction of the Tashkent and Sofia metro, as well as in the BAM tunnels.
These two circumstances in 1970-1982 significantly expanded the scope and intensity of development of both fundamental and applied research through extensive use of the achievements in mechanics and computing equipment in vibrations theory and strength of structural elements, in problems of soil dynamics and seismic resistance of buildings and structures. New directions developed in the theory of consolidation, taking into account linear and nonlinear creep of the soil skeleton, bending of beams, round plates and frames on an inhomogeneous solid foundation, oscillations of plates and shells, taking into account their rheological properties and interaction with the medium, unsteady oscillations of elastic and viscoelastic media were investigated; two-dimensional soil dynamics problems were solved. Nonlinear oscillations of deformable bodies were investigated depending on physical and geometric parameters, wave propagation in various media, and problems of wave diffraction on an obstacle were solved.
A method for determining the response of structures to seismic effects using weighting functions, physical methods for determining seismic effects, methods for the stability of earth structures were developed. Models of non-stationary multiplicative seismic process, inter-correlation functions and spectral densities of components of seismic accelerations were constructed. Seismic resistance of buildings of various design were investigated by experimental and theoretical methods taking into account spatial work and the interaction of their elements under dynamic effects. The regularities of strain in structural elements were revealed and the guidelines for the calculation of buildings on seismic effects were developed.
The problems of dam-water interaction as a single mechanical system during seismic effects were investigated. Design schemes were selected and refined and methods and programs were developed for the dynamic calculation of concrete dams (arch-type, gravity ones and others) taking into account the spatial nature of the structures, physical and mechanical properties of the foundation, the structure material and water medium. In the studies of Professors R.Kh.Mukhutdinova and M.Mirsaidov a method for calculating seismic dynamics of hydrotechnical and power structures was developed; stress-strain states of earth dams and strength properties of a inhomogeneous massif in the vicinity of underground hydrotechnical structures were investigated.
Methods and recommendations for the calculation of concrete gravitational and massive buttress dams were created, taking into account the non-stationary nature of seismic effect. Wave problems on seismic stability of structures were solved, the dynamics of plane and spatial systems were studied with regard to internal dissipation and wave entrainment of energy. Stress-strain states of earth dams were studied with regard to seismic belts, design values of dynamic characteristics and seismic accelerations of earth dams were determined. Studies of soil-underground structure interaction refer to significant theoretical investigations.
The problems of seismodynamics of underground structures were first developed under the leadership of Academician T. R.Rashidov in the late 1950s. A deep analysis of strong earthquakes aftermath was carried out and the main types of damage were established; the influence of the depths of embedding, soil conditions, geometrical dimensions, type of joints and construction quality on seismic resistance of underground pipelines for various purposes was revealed. As a result, a dynamic theory of seismic stability of underground pipelines was created, which for the first time took into account the relative displacements of the pipe-soil system during seismic wave propagation.
Under the guidance of Prof. G.Kh.Khozhmetov based on experimental studies in laboratory and field conditions for the first time the nature of the interaction of the underground structure with surrounding soil was established, a rheological model of the pipeline interaction, which has elastic-viscoplastic properties was worked out. Under the guidance of Corresponding member of the USSR Academy of Sciences A.A.Ilyushin and academician of the Republic of Uzbekistan T.R. Rashidov while studying the propagation of a stationary wave along the axis of underground pipeline the existence of two different wave propagation modes, conventionally called “pre-” and “supersonic” ones was revealed.
This effect significantly changed the idea of the stress state of underground structure and allowed us to give answers to many questions about the causes of damage and destruction of underground structures during strong earthquakes. A number of problems of seismic dynamics of underground pipelines were solved, taking into account the viscoelastic and elastoplastic properties of interaction, pipe material, joints in the nodes of pipeline systems, non-central and non-orthogonal joining of pipes in complex nodes, etc.
Later, the seismodynamic theory of underground structures was developed under the guidance of Academician Ya.N.Mubarakov in the study of the stress-strain state of underground spatial structures such as shells, plates and rod systems. Methods were developed for the dynamic calculation of underground cylindrical and spherical structures of closed and open profile, the oscillations of stage tunnels of rectangular and circular outline, underground stations of column and single-arched types under seismic effects were investigated. Full-scale experimental studies were carried out on the constructed section of the Tashkent metro, and recommendations were developed on the protection of structures against vibrations arising from the passage of subway trains.
A number of problems concerning oscillations of underground spatial structures were solved, taking into account design features, viscoelastic and elastic-plastic interaction with soil under seismic waves. The nature of the interaction of underground structure with soil by the seismic-explosion method in field conditions was studied. Seismic loads and parameters of interaction of underground structures with soil in three mutually perpendicular directions were determined. The scope of seimodynamic theory and wave dynamics in the study of the stress-strain state of underground structures was determined.
In 1983-1991, the aspects of wave nature of seismic effect, wave propagation in viscoelastic and viscoplastic medium, wave diffraction on the obstacles of various shapes were further developed. Prof. K.S. Sultanov has studied the interaction models under rigid contact, the occurrence of friction and free slip of an underground structure in soil, taking into account the loading conditions and properties of the medium. In the field of the dynamics of elastic and hydroelastic systems, the interactions of the soil base with structures equipped with a seismic isolation system, viscoelastic vibration dampers with distributed parameters for the protection of structures were investigated.
In 1992-2002, deterministic, probabilistic, and wave methods were developed and seismic resistance of the systems of underground structures was studied with regard to the viscoelastoplastic properties of interaction with soil under elastic and inelastic waves. The problems of wave propagation in a viscoelastic rod with external friction, cylindrical elastoplastic waves in structure-soil interaction, non-stationary problems of underground pipeline-soil interaction under dynamic effect, the seismodynamics of a complex node with diffraction forces were solved. Nonlinear nature of interaction of the systems of underground pipelines with soil and the influence of the diameter of underground pipes on the patterns of their interaction with soil were studied, and the dynamic coefficients for the underground structures were determined. In 1997 the results of research were included into the normative documents on earthquake-resistant construction, published by the State Committee on Architecture and Construction of Uzbekistan
The problems of wave propagation in a viscoelastic half-space, including a deformable barrier, were solved in a cylindrical body with various types of external friction. Nonstationary diffraction of plane elastic waves on obstacles of various configurations, subsonic flow around a cylindrical structure interacting with surrounding medium, unsteady interaction of extended underground structures with soil were studied. The interaction of plane waves with parallel tunnels, the propagation of waves originated from subway trains motion taking into account elastic-viscous-plastic properties of soil were investigated. Seimodynamic methods for calculating underground cylindrical tunnel structures of shallow and deep embedding were developed. The optimal distances between parallel tunnels, the permissible distances from the tunnel line to the buildings, the stiffness coefficient of the junctions between prefabricated elements of the circular tunnel lining were determined.
The laws of strain in “soil – foundation – building” system under nonstationary plane elastic compression wave were investigated. Methods were developed for assessing the vulnerability of buildings and structures, possible damage and losses during strong earthquakes in large cities (using as examples the cities: Tashkent, Samarkand, Namangan and Khiva)
The stress-strain state of the dam was studied under basic loads and special combinations of loads taking into account the elastic and elastoplastic properties of soil; and zones were found where compressive stresses could cause rupture cracks and continuity of impervious elements and transition zones. Recommendations were developed for ensuring the seismic stability of earth dams taking into account real data on their states.
Contribution to the development of years of research in the direction of the mechanics of deformable solid body, strength and seismic dynamics of buildings and structures was made by leading researchers of the Institute: Sh.R.Rizaev, Yu.R.Leiderman, N.I.Shukhgalter, Kh.S.Kariyev, A.I.Martem’yanov, F.T.Usmanov, V.E.Popov, L.I.Babich, Kh.Kasymov, B.M.Mardonov, M.A.Akhmedov, I.Kh.Aliev, A.K. Bakhtiyarov, V.G.Fasakhov, T.K.Abdullaev, T.M.Mavlyanov, K.S.Sultanov, M.Mirsaidov, R.N.Musheev, D.F.Rumi, A.Matkarimov, V.A.Omelyanenko, S.Jurabekov, R.Sh.Yamin, H.S.Sagdiev, K.J.Salyamova, Z.R.Teshaboev, U.T.Zakirov, B.S.Kuvanov, Sh.S.Yuldashev, M.K.Usarov, A.Khodzhimetov, I.I.Safarov, S.A.Abdukadirov, B.E.Khusanov, A.T.Buriev, P.Zh.Matkarimov, M.K.Usarov, R.A.Abirov, R.Sh.Indiaminov, E.V.Rozhkova and others.

THEORY OF MECHANISMS AND MACHINES OF THE COTTON COMPLEX, AGRICULTURAL, LIGHT AND TRANSPORT ENGINEERING
The beginning of the development of modern science of the theory of mechanisms and machines in Uzbekistan is associated with the names of the founders of scientific schools – academicians M.T.Urazbaev and Kh.A.Rakhmatulin. In 1943-1953 studies were carried out on the drying of raw cotton and determining its specific weight. The temperature field, heat transfer and evaporation were studied, the coefficients of evaporation and heat transfer for layer-by-layer drying of cotton were determined.
Since the 1950s, research was conducted on the development of processes and the creation of apparatuses for cotton harvesting machines in two directions: pulling raw cotton from bolls by forcing air flow and cleaning with spindle machines. The theory of a pneumatic cotton harvester operating on the principle of forcing air was developed. The parameters of the pneumo-forcing apparatus were determined and the pneumatic cotton-picking machine SKhNP-1 was tested under field conditions. The basic principles of the spindle machine operation were developed, their original designs and installations to the vertical spindle cotton harvesting machine ANTKh-1,2 were created.
For the development of research on the theory and practice of machines for various purposes in 1961, under the direct supervision of Academician Kh.Kh.Usmankhodjaev fundamental research on the structure, kinematics and dynamics of mechanisms, machines was conducted with extensive use of computer technology. Methods for modeling electromechanical systems were developed, covering a large class of machines with their features and links in the units of mechanisms. Mathematical and electronic models of machine units were proposed, the problems of motion of mechanisms and machine units were studied taking into account the characteristics of the engine, friction in the elements of kinematic pairs, elasticity and variability of masses. The following devices were created: “Universal epy-hypercyclograph” for studying the trajectory of points on the satellite surface; to determine the coefficients of friction, sliding, rolling and spinning between the elements of different kinematic pairs.
Analysis of the design and principle of operation of spindle harvesting machines, cotton ginning machines made it possible to create a fundamentally new design of the working body – a composite spindle in the form of a bearing rod and a helical cylinder tooth spring located on its surface. A model of a generalized dynamic kinematic pair (GDKP) of a new type is proposed, which made it possible to generalize the well-known studies on creating composite self-cleaning spindles of harvesting machines. These results in the field of the theory of cotton harvesting units led to the creation of a new direction – the study of the completeness stability of cotton picking and the determination of machine productivity over time. A new winding machine was invented for the cylindrical tooth spring of the gripping element of the composite spindle. On its basis and modernization of the design with the method of hot winding of spring, PO Tashselmash in the cooperation with the specialists of the Institute and NPO “Technolog” has introduced a line for the production of gripping elements.
Research has established a relationship between the absolute velocities of the satellite points and the gear ratio in the planetary mechanisms, and a formula has been obtained for determining the gear ratio in non-circular planetary mechanisms, which generalizes the well-known Willis formula. A new mechanism of spindle drive for cotton pickers was proposed, based on the coupling of cone clutches with the provision of satellite reverse. A friction-spring drive of the spindles of a vertical-spindle apparatus was created, its main parameters were obtained, and a calculation method was developed.
The scientists of the Institute, together with the subdivisions of the VPO “Soyuzmash-cotton growing”, developed a number of machines that made it possible to mechanize the harvesting of this most labor-consuming agricultural crop. In collaboration with the “Tashselmash” plant, experimental two-row hinged cotton harvesting machines were developed, manufactured and tested, carrying out triple time processing of cotton bushes – ANTKh-1.8. At state tests, they showed the highest yield of raw cotton in the main bunker. The results obtained were applied during the modernization of serial cotton-picking machines. Important applied investigation was carried out to create new designs of cotton harvesting machines; oscillations of drums, spindles and pullers of vertical spindle machines were investigated, resonant frequencies of working shafts of cotton harvesting machines and mechanisms were identified that ensure the spindle controllability and operation continuity.
By the decision of the Government of the Republic in 1986 on the basis of the Institute, under the leadership of Academician A.D. Glushchenko, the Interdisciplinary Scientific and Technical Center (ISTC) was established to create highly efficient cotton harvesting equipment, by joint efforts of the country’s scientists. The analysis of various technological schemes of vertical spindle harvesting machines allowed developing a harvesting machine for multiple processing of cotton bushes (MPCB), semi-hinged cotton harvesting machine of the MKh-1.8 line, etc. The pneumatic and mechanical pickups, the new direct-motion cotton harvester were developed. Large-scale studies were carried out to determine the influence of the working bodies and the degree of bolls opening on the quality of raw cotton of machine harvesting. Dynamic phenomena were studied during the extraction of cotton from opened bolls with spindles and their effect on damage to cotton fiber. Techniques for assessing the technological process in cotton harvesting machines, predicting the completeness of picking, assessing the quality of cotton harvesting machines on the indices of raw cotton and cotton fiber were developed. The result of ISTC activities was cotton harvesting machines of the MKh-1.8, KhMM-1.8, KhNP-1.8M, KhS-25 types, created and introduced into production in 1994. Machines MKh-2.4 with MPCB devices were manufactured at PO “Tashselmash” and exported.
Developments of the Institute allowed to solve important problems of the cotton-industrial complex. The theory of the drive of the working body according to a given law of motion of the driven link, was developed and used to create a new drive mechanism for sprayers such as OBKh-14, OBKh-28, etc. With theoretical-experimental methods the oscillation of the mechanism of mote knife of the roller gin, the force of fibers pulling from cotton seeds were studied, as well as vibration mechanisms for the drive the fender organs of roller gins. A high-performance multi-roller gin was developed. Machine units with a multi-mass branched system were studied.
To solve the problem of mechanization and automation of production processes of the domestic leather-footwear and fur industry, the Institute’s studies, since 1982, have been aimed at developing new types of machines and equipment with scientifically substantiated parameters. According to the results of scientific-technical studies, a whole class of transmission mechanisms were developed, protected by patents of the Republic of Uzbekistan and applied in various types of roller technological machines.
Since 1987, the Institute, under the leadership of Academician O.V.Lebedev, began the development of the scientific grounds for the design and operational reliability of hydraulic drives for machines. In order to improve the hydraulic systems of machines, a hydraulic fluid with improved performance properties was investigated, the lubricating properties of working fluids and the use of low-viscosity oils in tractor hydraulic systems were evaluated. Dynamic characteristics of the electro-hydraulic drive with various changes in input effect, as well as the features of the dynamics of hydraulic system of the flexible manipulator, were investigated.
Research on the modeling and optimization of the technological process in the cleaning devices of horizontal spindle machines was conducted. Recommendations on the efficient use of horizontal-spindle cotton harvesting machines of Case-2022 type in farms were submitted to the Ministry of Agriculture and Water Resources of the Republic of Uzbekistan.
A generalized theory of the accumulation of the dynamic damageability of high-grade cotton varieties by working bodies of machines at its harvesting and primary processing was created. Rational modes of operation of these machines were established while minimizing mechanical damage to the fiber. The theory of contact interactions of the working bodies of machines for the processing of fiber material was developed in the example of cotton and leather. Generalized models, algorithms were developed and numerical studies were carried out to assess the effect of oscillations of the working bodies on fiber damage, and technical solutions were substantiated to reduce such damage and increase fiber yield and seed quality.
In the field of applied research of mechanisms and machines of the cotton complex, the methods for designing spindle cotton pickers were developed and a universal tractor-mounted cotton harvester was created for farms with row-spacing of 60 and 90 cm with replaceable harvesting units of various types. A rational, resource-saving cotton-harvesting machine hinged to the tractor and a technological chart of high-performance energy- and resource-saving machine systems for the primary processing of cotton in various conditions, taking into account time and quality indices of cotton harvesting, were created. A method for calculating the dynamic strength of the working unit of the deep-ripper was developed, its rational design was transferred to JSC BMKB-Agromash. The basic properties of domestic and foreign tractors with mechanical transmission were studied and the dependencies between the resistances of the tractor motion and transmission ratios were determined. Recommendations for improving the design of the hydraulic system of a wheeled tractor of TTZ-80 type and other modifications were developed.
The modeling of dynamics of drives with cyclic mechanisms for machines in cotton-industrial complex, creating new and improving existing systems of technological equipment for the raw cotton processing, creating a pulsation-flow pneumomechanical fiber cleaner, studying the dynamics of a fiber condenser of machine unit were conducted and recommendations were given to improve the efficiency of condenser operation. Dynamic and mathematical models of a machine unit of saw cylinder of a cotton gin with seed-removing device in the raw cotton chamber were developed. The modernized saw gin of 5DP-156M type was introduced into technological process in the Bektemir, Karasu, Yangiyul, Pskent, Alimkent plants.
The methods for calculating and creating devices for “semi-finished product-transporting conveyor – transition section – compression rolls” system were developed. Theoretical and experimental studies were carried out to determine the effect of the transfer mechanism of roller machines on the properties of material being processed and new transmission mechanisms of roller machines. A mathematical model to study the stress-strain state of a fiber sheet material was created and a pattern was established for changing the properties of material being processed in the contact zone of working rolls of roller machines. Coefficients of straightening leather semi-finished product were experimentally determined. The effect of kinematic relation of the working rolls on the properties of the processed semi-finished product. The dynamics of a roller pair was investigated determining the center of mass of an element of a leather semi-finished product between two rolls. The influence of the drive of compression rolls on the durability of their coatings was studied.
Scientific basis for resource-saving technology and a class of high-performance, competitive devices of oriented supply of sheet material to the contact area of the roller pair of technological machines (for example, in leather industry) were created. New technology and design of the roller machine of vertical type with working mechanisms, such as: the mechanism of material feeding into the processing zone along the vertical plane; pressure between compression rollers and gear-lever transmission drive mechanisms of a new generation were developed. A device has been created for transporting, straightening and oriented feeding of leather semi-finished product to the processing zone of the roller pair, ensuring smooth transition from the transporting device to the processing zone of the roller pair, improving the quality and yield of the useful area of the leather semi-finished product in the machining processes.
Innovative developments are being carried out to automate the technological process at a cotton-ginning plant (using the example of a plant in the Fergana region). By order of Uzcharmpoyafzali, on the basis of the developments of the Institute, a total modernization of the pressing machine is being carried out; the modernization of the hydraulic distributor of the TTZ-80 tractor has begun.
In the development of years of research in the field of mechanics of mechanisms and machines significant contribution was made by leading researchers of the Institute: M.I.Ismailov, L.M.Rozenblyum, A.A.Karimov, G.S.Kuzibaev, R.Kh.Malikov, K.M.Inogamov, I.Kh.Fayziev, T.Yu.Amanov, K.A.Karimov, S.B.Erofeev, Kh.T.Turanov, K.K.Ilyasov, A.I.Usmanov, Sh.Z.Bakhtiarov, A.Idrisov, V.G.Berezhnoy, R.D.Matchanov, E.Slivinsky, S.U.Rakhmatkariev, R.I.Karimov, A.Zh.Zhuraev, A.A.Rizaev, G.A.Bakhadirov, G.A.Khromova, M.T.Tashbaltaev, R.R.Hudaykuliyev, A.T.Yuldashev, A.A.Shermukhamedov, G.K.Annakulova, D.M.Muhammadiev, A.T.Abdukarimov, I.K. Khuzhayev, Z.M.Malikov, O.S.Norkuziev, N.B.Dzhuraeva and others.

MECHANICS OF FLUID, GAS, MULTIPHASE AND MULTI-COMPONENT MEDIA
Research in the field of mechanics of fluid and gas in 1943-1957 has been connected with the name of the Corresponding Member of the Academy of Sciences of Uzbekistan I.S.Arzhanykh, who has studied the synthesis of hydrodynamics and analytical mechanics, the vortex principle of analytical dynamics, the integral equations of steady motions of a viscous incompressible fluid and plane vortex motions of an ideal fluid.
Since 1947, research has been carried out under the leadership of Academician Kh.A.Rakhmatulin on the aerodynamics of permeable bodies and the theory of parachute. A number of problems of the flow of thin bodies in the two-velocity and two-temperature models were considered with regard to the reflection of solid particles on the body walls, and near-wall gas flow. The aerodynamic processes of the pneumatic cotton-picker were studied and a pneumatic separator was created to ensure the elimination of seeds damage during raw cotton transportation.
In the 1960s, under the leadership of Corresponding Member of the Academy of Sciences of Uzbekistan Zh.F.Fayzullaev a new direction has been developed – hydro-gas-dynamics of multiphase media based on the Kh.A. Rakhmatulin model on interpenetrating motion of media and quasi-homogeneous model of mixtures.
Under the guidance of Prof. Zh.A.Akilov research was conducted on the study of the relaxation time and the length of the initial section of phase. Hydromechanical models for the motion of mixtures and methods for determining the phase interaction coefficient were proposed.
Since the 1970s, the theory of the boundary layer has developed, having close links with the most important tasks of technology. Extensive research was carried out on the mathematical theory of the boundary layer for stationary and non-stationary flows of incompressible and compressible fluids. The motion of fluids and mixtures at magnetic processing was studied, and a new effect of magnetic processing on increasing evaporation from a wet surface was revealed.
Under the guidance of prof. K.Navruzov biomechanical studies of blood motion in blood vessels were conducted. Various problems of fluid flow were considered with account of wall elasticity, the effect of stenosis on blood flow. Hydrodynamic calculations of blood flow in prostheses used in surgery were performed.
Hydrodynamic principles of single and two-phase media flow in a pipe with porous and perforated walls were developed in relation to subsurface irrigation. Under the guidance of Professors A.I.Umarov and A.A.Shakirov, the effect of a small addition of water-soluble polymers on flow parameters of fluids and mixtures was studied. It was established that 0.001% of polymers added to water accelerate the precipitation of solid particles by 3-4 times, reduce the pipe resistance by 30%, increase the flow rate through the pores by 45%. Calculation methods were developed to ensure the rational use of irrigation water; problems of water transfer were solved, taking into account transpiration and evaporation. The problems of the two-phase media flow in open streams with variable flow rates were solved, and the channel zones subjected to erosion were established.
Under the guidance of M.I.Ismailov, wind resistance of various soil types was determined depending on the structure, moisture-content, surface erosion, as well as the degree of turbulence of the incident flow in the presence of pressure gradients along the flow. Analytical expressions were established for determining the threshold velocities, the intensity of blowing-off and entrainment in soils treated with different concentrations of anti-erosion preparations.
Research in the theory of turbulent jets of reacting gases was conducted. Under the guidance of Professors F.Aliyev and Z.Sh.Jumaev, heat and mass transfer was studied at the flow of reacting gases in flat and round turbulent jets in the process of diffusion combustion in the presence of a chemical equilibrium flow, and in chemical reaction. Mathematical models and algorithms were developed to solve a number of practically important problems on prediction of ground and pressure water level fluctuations, and the optimal calculation of gas fields.
In 1983-1991, non-stationary flow of two-phase media in a circular permeable pipe, the mechanics of porous media saturated with a two-phase mixture were investigated. More than ten models of elastic-viscous-inert-deformable continuous media with different relaxation and retardation times were developed. By solving one- and two-dimensional problems of hydrodynamics of viscous-inert-deformable medium flow, the regularities of the distribution of the main hydrodynamic parameters of the flow were established.
Further development of research (1992-2002) is reflected in studies by A.I.Umarov, A.A.Shakirov, I.N.Khusanov and Z.M.Malikov; in solving problems of fluid, multiphase, multicomponent mixtures flow in pipes, boundary layers, porous media, pneumatic and hydraulic transport and heat and mass transfer, with account of rheology. The processes of heat and mass transfer between phases and components are studied taking into account force and energy interactions during mixtures flow in pipes. The regularities of velocities distribution, pressures of flow and concentrations of the medium along the flow and over the pipe section are established, and effective methods of hydrotransport and combustion are proposed.
In 2002-2012, fundamental theory of multiphase and multicomponent media at mixture flow in pipes, open streams, transportation of oil and gases has been developed. The problems of viscoplastic fluid runoff (the Shvedov-Bingam model) and viscous-inert fluid (the Khusanov model) along an inclined plane were solved. The propagation of a pressure pulse at compressible fluid flow at different rheological properties in a deformable pipe was investigated. The calculated formula for the velocity of propagation of water hammer pressure depending on the concentration of air in the mixture was obtained.
Methods to determine the causes of casing crushing have been developed by applied studies; and technology that prevents possible complications and accidents during the drilling and operation of wells has been worked out. By mathematical modeling, calculation and experiment the crushing of the casing was established in the area of the salt layer at a distance of 2700-3000 m from the mouth, proved in practice. Studies have revealed the causes and conditions of pipe columns crushing during drilling and operation of wells. A method was developed for preventing the well pipe columns crushing in salt deposits.
A hydromechanical converter was developed for the structure of a gas-liquid flow, which increases the oil flow rate and the flush stage of well operation. The forced cyclic hydrodynamic processes, carried out by the devices in gas and oil flow moving in the pump-compressor pipe (PCP) of wells without using additional external energy, increase the oil debit by 10-20%, reduce the gas factor by 30% and make it possible to economically expend the reservoir pressure, prolonging the flush stage of well operation for 1-2 years. A hydrodynamic method was developed for implementing an energy-saving mixture flow structure at horizontal drilling of wells, and an experimental installation was created for studying the transportation of drilling chips in horizontal sections of wells.
Mathematical modeling of the dynamics of dust-air flow in curvilinear channels was built and a fundamentally new centrifugal dust catcher to clean industrial exhaust gases was developed.
The development of many years of research in the field of mechanics of fluid, gas, multiphase and multicomponent media was greatly contributed by leading researchers of the Institute: K.Sh.Latipov, E.A.Bagranov, O.Norkabulov, S.Dzhurabekov, S.Abidov, A.Azizov, A.Abdurakhimov, U.Mambetov, T.Akhrarov, B.Toshev, F.Buranov, Sh.Akhmedov, Z.Seydametova, Sh.Alimukhamedov, H.Mirkhamidova, U.Nurmatov, G.N.Soy, A.A.Rizaev, A.T.Yuldoshev and others.
