{"id":1920,"date":"2026-02-25T04:17:20","date_gmt":"2026-02-25T01:17:20","guid":{"rendered":"http:\/\/institutemechanics.local\/?page_id=1920"},"modified":"2026-04-06T01:27:00","modified_gmt":"2026-04-05T22:27:00","slug":"key-research-findings","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/institutemechanics.uz\/uz\/key-research-findings\/","title":{"rendered":"Muhim ilmiy tadqiqot natijalari"},"content":{"rendered":"

[vc_row][vc_column width=»1\/2″ css=».vc_custom_1771982381206{padding-top: 20px !important;padding-right: 20px !important;padding-bottom: 20px !important;padding-left: 20px !important;}»][vc_row_inner css=».vc_custom_1771982971630{border-radius: 15 !important;border-color: #1E73BE !important;}»][vc_column_inner width=»1\/2″][vc_single_image image=»1928″ img_size=»» css=»»][\/vc_column_inner][vc_column_inner width=»1\/2″]

DEFORM\u0410TSIYAL\u0410NUVCH\u0410N Q\u0410TTIQ JISM MEX\u0410NIK\u0410SI, SEYSMODIN\u0410MIK\u0410 H\u0410MD\u0410 BINO V\u0410 INSHOOTL\u0410R KONSTRUKTSIYAL\u0410RINING MUST\u0410HK\u0410MLIGI<\/h2>\n<\/div><\/div><\/div>[\/vc_column_inner][\/vc_row_inner]
Natija haqida to`liq ma`lumot<\/div><\/span>
[vc_column_text css=»»]1943-1954 yy. akademiklar M.T. O\u02bcrozboev va X.\u0410. Raxmatulinlar raxbarligida elastiklik va plastiklik nazariyasi, nazariy va amaliy mexanika, og\u02bcirlikka ega bo\u02bclgan deformatsiyalanadigan iplarning mexanik asoslari, muhitlarda to\u02bclqinlarni tarqalishi, tebranish nazariyasi va sterjen, plastina, qobiqlarni dinamik mustahkamlikka hisoblash metodlarining asosiy munosabatlari ishlab chiqildi.<\/p>\n

\u0410kademik M.T. O\u02bcrozboev rahbarligida Chotqol (1946 y.) va \u0410shxobod (1948 y.) zilzilalarining oqibatlari tahlil qilingan va toshli inshootlarga seysmik ta\u02bcsir TU-58-48 me\u02bcyoriy xujjat (standartlar) bo\u02bcyicha aniqlanadigan yuklamaga nisbatan bir necha barobar kattaligi aniqlangan. Ushbu holat seysmik ta\u02bcsirlarni aniqlash bo\u02bcyicha qabul qilingan usullarni sezilarli darajada qayta ko\u02bcrib chiqish zarurligiga olib keldi va seysmik yuklamalarga tuzatish koeffitsenti taklif qilindi. Zilzilalarning oqibatlari O\u02bcrta Osiy hududini seysmik rayonlashtirish bo\u02bcyicha tavsiyalarni ishlab chiqishda, maxalliy materiallarni zilzilabardosh qurilishda qo\u02bcllashda, shuningdek TU-58-48 muhim me\u02bcyoriy xujjatni tuzish va aniqlik kiritishda keng qo\u02bcllanildi.<\/p>\n

1954-1966 yillarda akademiklar V.K. Kabulov va T.Sh. Shirinkulovlar rahbarligida chiziqli va chiziqsiz qo\u02bcyilgan, doimiy va o\u02bczgaruvchan kesimli elastik va elastik-plastik sterjen, plita va qobiqlarni tebranish nazariyasi, konstruktsiya elementlarini mustahkamligi, chiziqsiz oquvchanligini hisobga olgan holda gruntni deformatsiyalanish qonuniyatlari, tutash muhitlarda algoritmlash sohasida tadqiqotlar olib borildi.<\/p>\n

\u0410kademik M.T. O\u02bcrozboev va prof. V.T. Rasskazovskiylar rahbarligida egiluvchan va qattiq binolarga diskret va taqsimlangan sxemali impul\u044csli yuklamalarni ta\u02bcsiri tadqiq qilingan. Seysmik yuklamalarni aniqlash va baxolash usullari, turli konstruktiv yechimli binolarning hisoblash modellari, plastina tipidagi to\u02bcg\u02bconlarning seysmik ta\u02bcsirlarga hisoblash usullari taklif qilindi, bu esa zilzilabardosh bino va inshootlarni qurish va loyihalash bo\u02bcyicha talablarni aniqlashga imkon berdi.<\/p>\n

1966 yil 26 apreldagi Toshkentdagi vayron qiluvchi zilzila zilzilabardosh bino va inshootlarni fundamental nazariyasi va amaliy tadqiqotlarini rivojlantirishga turtki berdi. 1966 yildan 1970 yillargacha akademik M.T. O\u02bcrozboev rahbarligida epitsentral zonalardagi binolarga seysmik ta\u02bcsir tahlil qilindi, zilzilaning intensivligi va makroseysmik ta\u02bcsir bo\u02bcyicha seysmik zona chegaralari aniqlandi. O\u02bczbekiston territoriyasining asosiy qismini to\u02bcqqiz ballik zonaga o\u02bctkazish, ommaviy qurilishdagi mavjud turdagi loyihalarni seysmik ballik shkalasiga qo\u02bcshimcha qilib to\u02bcqqiz ballik zonalar sharoitiga moslashtirish masalasi hal qilingan. To\u02bcqqiz ballik zonalar uchun dinamik koeffitsentlarning regional grafigi tuzilgan, seysmik tezlanish spektori tadqiq qilingan, zilzilaning dinamik xarakteristikalari o\u02bcrganilgan. Shikastlangan binolarni tiklash va yangilarini loyihalash bo\u02bcyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Boshqa tashkilotlar bilan xamkorlikda SNiP II-\u0410.12-69 tuzilgan, bunda zilzila ta\u02bcsirini hisobga olgan holda inshootlar seysmik mustahkamligi bo\u02bcyicha tadqiqotlar natijalari hisobga olingan. Zilzila vaqtida bino va inshootlarning xatti-harakati bo\u02bcyicha aniq ma\u02bclumotlarni to\u02bcplash uchun injener-seysmometrik xizmatini tashkil etish bo\u02bcyicha ishlar boshlandi. Binolarni tiklashda foydalaniladigan konstruktsiyalarning laboratoriya va tabiiy sharoitda tadqiqotlari olib borildi. Eksperimental-nazariy usulda \u00abstruktur\u00bb tipidagi bino va inshootlarning, GRESning bosh korpuslarining, rama konstruktsiyali baland binolarning tutib turuvchi imkoniyatlari va dinamik xarakteristikalari aniqlangan. Bu tadqiqotlarning ma\u02bclum etaplari V.T. Rasskazovskiy, T.R. Rashidov, K.S. \u0410bdurashidovlarning \u00abPosledstviya Tashkentskogo zemletryaseniya\u00bb (\u00abToshkent zilzilasining oqibatlari\u00bb (Tashkent: Fan, 1967). nomli monografiyada aks ettirilgan.<\/p>\n

1960 yillar ohirida olimlar va mutaxassilar murakkab gruntli, yuqori seysmik hudud sharoitida Toshkent metropolitenini loyihalash va qurish masalasiga duch kelishdi. \u00abTashmetroproekt\u00bb instituti bilan birgalikda muxandislik-geologik qidiruv ishlari, nazariy va eksperimental tadqiqotlar natijalari bo\u02bcyicha metropoliten trassasi yo\u02bcnalishini, ochiq va yopiq usulda ishlaganda inshootning joylashish chuqurligini, deformatsion choklar orasidagi masofani ularning geometrik o\u02bclchamlari va grunt sharoitiga bog\u02bcliq xolda tanlash kabi muhim muammolar yechilgan. Metro qurilishi amaliyotida birinchi marta yig\u02bcma temirbeton elementlardan iborat dumaloq tonnel va ochiq va yopiq usulda ishlash uchun to\u02bcg\u02bcri to\u02bcrtburchakli yaxlit sektsiyali qoplamalar, yirik bloklardan iborat kolonna tipidagi metropoliten stantsiyalari va bir gumbazli metropoliten stantsiyalarining seysmik mustahkam konstruktsiyalari ishlab chiqildi va joriy qilindi. \u0410kademik T.R. Rashidov va prof.\u0410.\u0410. Ishanxodjaevlar rahbarligida ishlab chiqilgan yuza va chuqur joylashgan tonnellarni seysmik mustahkamlikka hisoblash metodikasi va nizomi Toshkent va Safiya metropolitenini, shuningdek B\u0410M tonnellarini loyihalashda va qurishda keng qo\u02bcllanildi.<\/p>\n

Mexanika va hisoblash texnikasi yutuqlarini tebranish va konstruktsiya elementlari mustahkamligi nazariyasida, gruntlar dinamikasi va bino va inshootlar seysmik mustahkamligi masalalarida keng qo\u02bcllash orqali bu ikki jihatlar 1970-1982 yillarda fundamental va amaliy tadqiqotlar rivoji ko\u02bcllamini va jadalligini sezilarli darajada kengaytirdi. Grunt shaklining chiziqli va chiziqsiz oquvchanligini, bir jinsli bo\u02bclmagan yaxlit asosdagi balkali va dumaloq plita va romlarni egilishini, reologik xususiyatlarini va muhit bilan o\u02bczaro ta\u02bcsirini hisobga olgan holda plita va qobiqlarni tebranishini, elastik va yopishqoq elastik muhitlarni nostatsionar tebranishini hisobga olgan holda konsolidatsiya nazariyasida yangi yo\u02bcnalish ishlab chiqilgan, gruntlar dinamikasining ikki o\u02bclchamli masalalari yechilgan. Deformatsiyalanuvchan jismlarning fizik va geometrik parametrlariga, to\u02bclqinlarni turli muhitlarda tarqalishiga bog\u02bcliq xolda chiziqsiz tebranishlari tadqiq qilingan,to\u02bcsiqli to\u02bclqinlarning difraktsiya masalasi yechilgan.<\/p>\n

Og\u02bcirlik funktsiyasi yordamida inshootlarning seysmik ta\u02bcsirlarga reaktsiyasini aniqlovchi, seysmik ta\u02bcsirlarni aniqlashning fizik usullari, tuproqli inshootlarning mustahkamligi usullari ishlab chiqilgan. Nostatsionar mul\u044ctiplikativ seysmik jarayon modeli, o\u02bczaro-korrelyatsion funktsiya va seysmik tezlanishni tashkil qiluvchilarining spektral zichligi tuzildi. Turli konstruktiv yechimli binolarning seysmik mustahkamligi fazoviy ishlarni va dinamik ta\u02bcsir natijasida ularning elementlarini o\u02bczaro ta\u02bcsirini hisobga olgan holda eksperimental-nazariy usulda tadqiq qilingan. Konstruktsiya elementlarini deformatsiyalanishi qonuniyatlari aniqlangan va binolarni seysmik ta\u02bcsirlarga hisoblash uchun ko\u02bcrsatmalar ishlab chiqilgan.<\/p>\n

To\u02bcg\u02bconlarni suv bilan o\u02bczaro ta\u02bcsiri masalalari seysmik ta\u02bcsirdagi yagona mexanik tizim sifatida tadqiq qilingan. Betonli to\u02bcg\u02bconlarni dinamik hisoblash uchun inshoot ishlashida fazoviy xarakteriga ta\u02bcsirini, asosning, inshoot materialining va suv muhitining fizik-mexanik xususiyatlarini hisobga olgan holda hisoblash sxemalari tanlangan va aniqlashtirilgan, usul va dasturlari ishlab chiqilgan. Professorlar R.X. Muxiddinova va M.M. Mirsaidovlar ishlarida gidrotexnik va energetik inshootlarni seysmodinamikaga hisoblash metodikasi rivojlantirilgan, gruntli to\u02bcg\u02bconlarning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holati va yer osti gidrotexnik inshootlari atrofidagi birjinslimas joylarning mustahkamlik xususiyatlari tadqiq qilingan. Seysmik ta\u02bcsirning nostatsionarligini hisobga olgan holda betonli gravitatsion va yirik kontrfors to\u02bcg\u02bconlarni hisoblash bo\u02bcyicha metodika va qo\u02bcllanma yaratilgan. Inshootlarning seysmik mustahkamligi haqida to\u02bclqinlar masalasi yechilgan, ichki dissipatiya va energiyani to\u02bclqinli yo\u02bcqolishini hisobga olgan holda tekis va fazoviy sistemalar dinamikasi tadqiq qilingan. Sesmopoyaslarni hisobga olgan holda gruntli to\u02bcg\u02bconlarning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holati o\u02bcrganildi, gruntli to\u02bcg\u02bconlarning dinamik xarakteristikalari va seysmik tezlanishlarining qiymatlari aniqlandi.<\/p>\n

Yer osti inshootlarining grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsiri katta ahamiyatga ega bo\u02bclgan nazariy ishlar qatoriga kiradi. Yer osti inshootlari dinamikasi muammolari birinchi marta akademik T.R. Rashidov rahbarligida 1950 yillar ohirida tadqiq qilana boshlandi. Kuchli zilzilalar oqibatlari chuqur tahlil qilindi va yetkazilgan zararning asosiy turlari o\u02bcrganildi, joylashish chuqurligini, grunt sharoitilarini, geometrik o\u02bclchamlarini, ulash turlari va qurilish sifatini turli vazifalarga mo\u02bcljallangan yer osti quvurlarining seysmik mustahkamligi ta\u02bcsiri aniqlangan. Bular natijasida yer osti quvurlarining seysmik mustahkamligining dinamik nazariyasi yaratilgan, bunda birinchi marta seysmik to\u02bclqinlar tarqalishida \u00abquvur – grunt\u00bb tizimining nisbiy siljishi hisobga olingan.<\/p>\n

Professor G.X. Xojmetov rahbarligida laboratoriya va tabiiy-dala sharoitidagi eksperimental tadqiqotlar asosida birinchi marta yer osti inshootlarini grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsirining tabiati o\u02bcrnatilgan, elastik-qayshqoq plastik xususiyatga ega bo\u02bclgan quvurning o\u02bczaro ta\u02bcsirining reologik modeli ishlab chiqilgan. Sobiq ittifoq F\u0410sining muxbir a\u02bczosi \u0410.\u0410. Il\u044cyushin va O\u02bczR F\u0410 akademigi T.R. Rashidov raxbarligida statsionar to\u02bclqinlarni yer osti quvuri o\u02bcqi bo\u02bcylab tarqalishini o\u02bcrganishda shartli ravishda \u00abtovush to\u02bclqinigacha\u00bb va \u00abundan yuqori tovushli\u00bb deb nomlangan to\u02bclqinlarni ikki xil rejimda tarqalishi mavjudligi aniqlandi. Bu effekt yer osti inshootining kuchlanganlik holati tasavvurini sezilarli o\u02bczgartirdi va kuchli zilzila vaqtida yer osti inshootlarini shikastlanish va buzilish sabablariga oid ko\u02bcpgina savollarga javob berish imkoniyatini berdi. O\u02bczaro ta\u02bcsirning qayishqoq elastik va elastik-plastiklik xususiyatlarini, quvur materiallarini, quvur tizimidagi tutashish tugunlarini, murakkab tugunlarda quvurlarni markaziy bo\u02bclmagan va ortogonal tutashishni va h.k. hisobga olgan holda yer osti quvurlarining seysmodinamikasi bo\u02bcyicha bir qator masalalar yechildi.<\/p>\n

Keyinchalik Ya.N. Muborakov rahbarligida yer osti inshootlarining seysmodinamik nazariyasi qobiq tipidagi yer osti fazoviy konstruktsiyalarining kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatini tadqiq qilish orqali rivojlantirildi. Yopiq va ochiq profildagi yer osti silindrik va sferik inshootlarni dinamik hisoblash usullari ishlab chiqilgan, to\u02bcg\u02bcri to\u02bcrtburchak va dumaloq shakldagi tonnellaarning, kolonna va bir gumbazli metropoliten stantsiyalarining seysmik ta\u02bcsirlarda tebranishi tadqiq qilingan. Toshkent metropolitening qurilgan qismida tabiiy sharoitda eksperimental tadqiqotlar o\u02bctkazilgan, inshootlarni metropoliten poezdlari o\u02bctishi natijasida hosil bo\u02bcladigan titrashlardan himoya qilish bo\u02bcyicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Yer osti fazoviy inshootlarini ularning konstruktiv xususiyatlarini, grunt bilan qayshqoq elastik va elastik-plastik o\u02bczaro ta\u02bcsirini hisobga olgan holda seysmik to\u02bclqinlar ta\u02bcsiri ostida tebranishiga oid bir qator masalalar yechilgan. Dala sharoitida seysmoportlash usuli bilan yer osti inshootini grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsiri xarakteri o\u02bcrganilgan. Uchta o\u02bczaro-prependikulyar yo\u02bcnalishlarda yer osti inshootlarining grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsiri parametrlari va seysmik yuklamalar aniqlangan. Yer osti inshootlarini kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatlarini tadqiq qilishda seysmodinamika nazariyasi va to\u02bclqinlar dinamikasini qo\u02bcllash sohasi aniqlandi.<\/p>\n

1983-1991 yillarda seysmik ta\u02bcsirlarning to\u02bclqinli xarakterini hisobga olish, to\u02bclqinlarni qayishqoq elastik va qayishqoq plastik muhitlarda tarqalishi, turli shakllardagi to\u02bcsiqlarda to\u02bclqinlarni difraktsiyasi rivojlantirildi. Professor K.S. Sultanov ishlarida qattiq bog\u02bclanishda o\u02bczaro ta\u02bcsir modellari, yuklma shartlari va muhit xususiyatlarini hisobga olgan holda yer osti inshootlarini gruntda ishqalanishni va erkin siljishni hosil bo\u02bclishi tadqiq qilingan. Elastik va gidroelastik sistemalar dinamikasi sohasida gruntli asoslarni seysmoizolyatsiya sistemasi bilan jixozlangan inshootlar bilan o\u02bczaro ta\u02bcsiri, inshootlarni himoyalovchi taqsimlangan parametrli qayishqoq elastik titrashlarni so\u02bcndiruvchilar tadqiq qilingan. T.f.n. U.Sh. Shamsiev rahbarligida lokal birlashtirilgan massali korobka tipidagi inshootlarning seysmik mustahkamligini baholash o\u02bctkazilgan, qattiq yadroli fazoviy sistemalarni hisoblashning seysmodinamik usullari ishlab chiqilgan. Elastik va elastik-plastik gruntli zaminda joylashgan biriktirilgan massali, dempfer qurilmasi mavjud bo\u02bclgan, qattiq ustunli baland inshootlarning tebranish masalalari ko\u02bcrilgan. Suyuqlik bilan o\u02bczaro ta\u02bcsirdagi qayishqoq-elastik qobiqli konstruktsiyalarni mustahkamligi va turg\u02bcunligi, to\u02bcldirgichli ko\u02bcp qatlamli plastinalar, moslashuvchanlik kiritilgan dumaloq plastinalar tadqiq qilingan. Professor K.Sh. Babamuratov rahbarligida murakkab kuchlanishlarda plastiklikning turli nazariyalari bo\u02bcyicha jismlarning plastik deformatsiyalanish jarayonlari tahlili uchun SN-EVM metodi qo\u02bcllanilgan va rivojlantirilgan, deformatsiya jarayonlarini siniq traektoriya ko\u02bcrinishida ifodalash uchun ba\u02bczi plastiklik nazariyalarini qo\u02bcllanish sohalari aniqlangan. Murakkab yuklanishlardagi plastiklik masalalari va elastiklikning uch o\u02bclchovli masalalari uchun chegaraviy elementlar usuli rivojlantirilgan.<\/p>\n

1992-2002 yillarda determinatsiyalangan, extimolli va to\u02bclqinli metodlar rivojlantirilgan va grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsirning qayishqoq-elastik-plastik xususiyatlarini hisobga olgan holda elastik va elastik bo\u02bclmagan to\u02bclqinlar ta\u02bcsiridagi yer osti inshootlarining seysmik mustahkamligi tadqiqi qilingan. Tashqi ishqalanishli qayishqoq elastik sterjenda to\u02bclqinlarni tarqalishi masalalari, inshootni grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsiri masalalarida silindrik elastik-plastik to\u02bclqinlarni tarqalishi, dinamik ta\u02bcsirdagi yer osti quvurlarini grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsirining nostatsionar masalalari, difratsiya kuchlarini hisobga olgan holdagi murakkab tugunlardagi seysmodinamika masalalari yechilgan. Yer osti quvurlari tizimining grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsirining chiziqsiz xarakteri, yer osti quvurlari diametrining grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsiri qonuniyatlariga ta\u02bcsiri o\u02bcrganilgan va yer osti inshootlari uchun dinamik koeffitsentlar aniqlangan. Tadqiqot natijalari 1996 yilda O\u02bczR Davarxitektqurilishqo\u02bcm tomonidan chiqarilgan seysmik mustahkam qurilish normativ xujjatiga kiritilgan.<\/p>\n

Turli ko\u02bcrinishdagi tashqi ishqalanishli silindrik jismda deformatsiyalanuvchi to\u02bcsiqni o\u02bcz ichiga olgan qayishqoq-elastik yarim fazoda to\u02bclqinlarni tarqalishi masalalari yechilgan. Turli konfiguratsiyali to\u02bcsiqlarda yassi elastik to\u02bclqinlarning nostatsionar difraktsiyasi, atrof muhit bilan o\u02bczaro ta\u02bcsirdagi slindrik konstruktsiyani tovush to\u02bclqinigacha atrofi, uzun yer osti inshootlarining grunt bilan nostatsionar o\u02bczaro ta\u02bcsiri o\u02bcrganilgan. Parallel tonelli yassi to\u02bclqinlarning o\u02bczaro ta\u02bcsiri, metropoliten poezdi xarakatidan hosil bo\u02bclgan to\u02bclqinlarni tarqalishi gruntni elastik-qayishqoq-plastiklik xususiyatini hisobga olgan holda tadqiq qilingan. Silindrik yer osti inshootlarining va yuza va chuqur joylashgan metropolitenning tonelli konstruktsiyalarini hisoblashni seysmodinamik metodlari rivojlantirilgan. Parallel tonellar orasidagi optimal masofa, tonnel chizig\u02bcidan binogacha mumkin bo\u02bclgan masofa, dumolok tonnel qoplamasining yig\u02bcma elementlari bilan ulanish nuqtalarining qattiqlik koeffitsenti aniqlangan.<\/p>\n

Chiziqsiz asosli ko\u02bcp qavatli binolarning tebranishlari o\u02bcrganilgan, fazoviy diskret va plastinka-balkali model asosida dinamik ta\u02bcsirdagi bino va inshootlarning tadqiq qilish usullari yaratilgan. Qatlamli elostomer asosda yuqori darajali seysmik mustahkam bino va inshootlarni qurish texnologiyasi bo\u02bcyicha printsipial yangi konstruktiv yechim ishlab chiqilgan. Qatlamli elostomer asoslar zilzila vaqtida seysmik yuklamalar ta\u02bcsiri intensivligini 2 marta kamaytirishi o\u02bcrnatilgan. \u0410kselogrammalar al\u044cbomi yaratilgan va haqiqiy zilzilalar yozuvlari bo\u02bcyicha binoning dinamik parametrlari aniqlangan. Normativ yuklamalar uchun grunt sharoiti ta\u02bcsirini hisobga oladigan tuzatish koeffitsientlari taklif qilingan. Olingan natijalar 1997 yilda seysmik mustahkam qurilish bo\u02bcyicha normativ xujjatlarga kiritilgan.<\/p>\n

Plastiklik funktsionallari jism materiali na\u02bcmunalari yuklatilganda SN-EVM metodi bilan tadqiq qilingan va siniq traektoriya va o\u02bcrtacha egrilik ko\u02bcrinishidagi yuklamalar sinfi uchun metallarning sodda plastiklik nazariyasini ishonchlilik sohasi aniqlashtirilgan.<\/p>\n

2003-2012 yillarda statik va dinamik yuklamalar ta\u02bcsirida qalin anizotrop plastinalarning ikki o\u02bclchovli nazariyasi tuzilgan. Materialning anizotrop xususiyatlarini hisobga olgan holda burilishning bimomentlik nazariyasi va qalin plastina va qobiqlarning asosiy o\u02bczaro munosabatlari olingan. \u0410ylanma slindrik to\u02bcsiqlar bilan o\u02bczaro ta\u02bcsirdagi yassi to\u02bclqinlarning fazoviy chegaraviy masalalarini gruntli muhitning anizotropliligini va ko\u02bcp komponentaligini hisobga olgan holda yechish metodikasi ishlab chiqilgan.<\/p>\n

Murakkab yuklamalarning fazoviy jarayonlari uchun klassik plastiklik nazariyasining fizik ishonchliligi va yassi jarayonlar va qayishqoq-plastik jismlar uchun hlatning fizik tenglamalari tadqiq qilingan. Mustahkam bo\u02bclmagan qattiq sifatli muhtlarni oqimida strukturani tiksotrop zararlanishi va tiklanishi qonuniyatlari aniqlangan. Yig\u02bcilgan plastiklik deformatsiyani hisobga olgan holda transport inshootlarini hisoblash, chiziqsiz qo\u02bcyilgan masalalarda yoriq jismlarni kuchlanganlik-defomatsiyalanganlik holati tahlilini dasturlari yaratilgan. Yoriq jinsli qiyaliklarni mustahkamligini aniqlash metodikasi \u00abUzbekiston temir yullari\u00bb D\u0410TK amaliyotga tadbiq qilingan.<\/p>\n

Dinamik ta\u02bcsir ostidagi deformatsiyalanuvchan qattiq jismlar bilan kontaktda bo\u02bcladigan gruntlar deformatsiyasi va yemirilishi nazariyasi rivojlantirilgan. Dinamik ta\u02bcsirdagi uzun inshootlarning xarakatlanish parametrlari \u00abgrunt-inshoot\u00bb tizimida to\u02bclqin jarayonlarini hisobga olgan holda aniqlangan. Yer osti inshootlarining seysmodinamik nazariyasi rivojlantirilgan va gruntning strukturasi va konsistentsiyasini, materialini va kontaktga kiruvchi jism yuzasining holatini hisobga oladigan qattiq jismlarni grunt bilan o\u02bczaro ta\u02bcsirining reologik modellari ishlab chiqilgan. Yer osti hayotni ta\u02bcminlovchi tizimlariga seysmik ta\u02bcsirlarni differentsial baholash olib borilgan, yer osti inshootlarining shikastlanish kriteriylari umumlashtirilgan va turli nazariya va yondoshishlarni qo\u02bcllanish chegarasi aniqlangan.<\/p>\n

\u00abGrunt\u2013fundament\u2013bino\u00bb tizimining deformatsiyalanishi qonuniyatlari siqilishning nostatsionar yassi elastik to\u02bclqini ta\u02bcsiri ostida tadqiq qilingan. Bino va inshootlarning mo\u02bcrtligini, yirik shaharlarda ro\u02bcy beradigan kuchli zilzilalar oqibatida mumkin bo\u02bclgan zarar va yo\u02bcqotishlarni baholash metodikasi ishlab chiqilgan (Toshkent, Samarqand, Namangan va Xiva misolida).<\/p>\n

To\u02bcg\u02bconlarning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holati asosiy yuklamalarda va yuklamalarning ayrim kombinatsiyalarida gruntning elastik va elastik-plastiklik xususiyatlarini hisobga olgan holda tadqiq qilingan va siquvchi kuchlanishlar yoriq uzilishlar hosil bo\u02bclishiga va fil\u044ctratsiyaga qarshi elementlarni va o\u02bctuvchi zonalarni uzluksizligiga olib kelishi mumkin bo\u02bclgan zonalar topilgan.<\/p>\n

Deformatsmyalanuvchan qattiq jism mexanikasi, bino va inshootlarning turg\u02bcunligi va mustaxkamligi yo\u02bcnalishidagi ko\u02bcp yillik tadqiqotlar va ishlanmalar rivojiga institutning yetakchi xodimlaridan Sh.R.Rizaev, Yu.R.Leyderman, N.I.Shuxgalter, X.S.Kariev, \u0410.I.Martem\u044cyanov, F.T.Usmanov, V.E.Popov, L.I.Babich, X.Kas\u044bmov, B.M.Mardonov, M.\u0410.\u0410xmedov, I.X.\u0410liev, \u0410.K.Baxtiyarov, V.G.Fasaxov, T.K.\u0410bdullaev, T.M.Mavlyanov, K.S.Sultanov, M.Mirsaidov, R.N.Musheev, D.F.Rumi, \u0410.Matkarimov, V.\u0410.Omel\u044cyanenko, S.Djurabekov, R.Sh.Yamin, X.S.Sagdiev, K.Dj.Salyamova, Z.R.Teshaboev, U.T.Zakirov, B.S.Kuvanov, Sh.S.Yuldashev, M.K.Usarov, \u0410.Xodjimetov, I.I.Safarov, S.\u0410.\u0410bdukadirov, B.E.Xusanov, \u0410.T.Buriev, P.J.Matkarimov, M.K.Usarov, R.\u0410.\u0410birov, R.Sh.Indiaminov, Ye.V.Rojkova va boshqalar katta xissa qo\u02bcshganlar.[\/vc_column_text]

<\/span>
<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>[\/vc_column][vc_column width=»1\/2″][vc_row_inner css=».vc_custom_1771982971630{border-radius: 15 !important;border-color: #1E73BE !important;}»][vc_column_inner width=»1\/2″][vc_single_image image=»1947″ img_size=»» css=»»][\/vc_column_inner][vc_column_inner width=»1\/2″]

P\u0410XT\u0410CHILIK KOMPLEKSI M\u0410SHIN\u0410L\u0410RI V\u0410 MEX\u0410NIZML\u0410RI, QISHLOQ XO\u02bcJ\u0410LIGI, YENGIL V\u0410 TR\u0410NSPORT M\u0410SHIN\u0410SHUNOSLIGI N\u0410Z\u0410RIYASI<\/h2>\n<\/div><\/div><\/div>[\/vc_column_inner][\/vc_row_inner]
Natija haqida to`liq ma`lumot<\/div><\/span>
[vc_column_text css=»»]O\u02bczbekistonda zamonaviy mashina va mexanizmlar nazariyasi fani rivojlanishining boshlanishi ilmiy maktablarning asoschilaridan akademik M.T. O\u02bcrozboev va X.\u0410. Raxmatulin nomlari bilan bog\u02bcliq. 1943-1953 yillarda paxta xom ashyosini quritish va uning solishtirma og\u02bcirligini aniqlash masalalari bo\u02bcyicha tadqiqotlar olib borilgan. Issiqlik maydoni, issiqlik uzatish va parlanish jarayonlari o\u02bcrganilgan, paxtani qavatlar quritilganda parlanish va issiqlik almashinish koeffitsentlari aniqlangan.<\/p>\n

1950 yillardan boshlab paxta terish mashinalari apparatlarini ishlab chiqish va yaratish jarayonlari bo\u02bcyicha ikkita yo\u02bcnalishda tadqiqotlar olib borilgan: paxta xom ashyosini chig\u02bcanoqdan xavo oqimi bilan uzb olish va shpindelli apparatlar yordamida yig\u02bcib olish. Oqim printsipida ishlaydigan pnevmatik paxta terish mashinasi nazariyasi ishlab chiqilgan. Pnevmooqim apparatining parametrlari aniqlangan va SXNP-1 pnevmativ paxta terish mashinasi dala sharoitida sinovdan o\u02bctkazilgan. Shpindelli mashinalarni asosiy ishlash printsiplari ishlab chiqilgan, ularning o\u02bcziga xos konstruktsiyalari va \u0410NTX-1,2 vertikal-shpindelli paxta terish mashinasi uchun moslamalar yaratilgan.<\/p>\n

Turli maqsadlarga mo\u02bcljallangan mashinalarni nazariy va amaliy tadqiqotlarini kengaytirish uchun 1961 yilda bevosita akademik X.X. Usmanxodjaev rahbarligida, hisoblash texnikasini keng qo\u02bcllash bilan mexanizmlar, mashinalar struktursi, kinematikasi va dinamikasi bo\u02bcyicha fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Mexanizmlar zvenosida o\u02bcziga xos xususiyatlari va aloqalari bilan mashinalarni katta sinfini qamrab oladigan elektromexanik sistemalarni modellashtirish metodlari ishlab chiqilgan. Mashina agregatlarining matematik va elektron modellari taklif qilingan, dvigatel xarakteristikasini, kinematik juftlik elementlaridagi ishqalanishni, massaning elastikligi va o\u02bczgaruvchanligini hisobga olgan holda mexanizmlar va mashina agregatlari harakati masalalari o\u02bcrganilgan. \u00abUniversal epi-gipotsiklograf\u00bb uskunasi yaratilgan: sattelit yuzasidagi nuqtalar traektoriyasini tadqiq qilish uchun; turli kinematik juftlik elementlari orasidagi ishqalanish, sirpanish, tebranish va buralish koeffitsentlarini aniqlash uchun.<\/p>\n

Shpindelli terim apparatlarini, paxta terish mashinalarini konstruktsiyalarini va ishlash printsipini tahlili ishchi organning o\u02bcziga xos yangi konstruktsiyasini – ko\u02bctarib turuvchi sterjen ko\u02bcrinishidagi va uning yuzasida joylashgan vintli slindrik tishli prujinali tarkibiy shpindel\u044cni yaratish imkonini berdi. Mashinaning yig\u02bcish apparatlari tarkibiy o\u02bcz-o\u02bczini tozalaydigan shpindellarini yaratish bo\u02bcyicha ma\u02bclum ishlarni umumlashtirish imkonini bergan yangi tipdagi umumlashtrilgan dinamik kinematik juftlik modeli taklif qilindi. Bu natijalar paxta terish agregatlari nazariyasi sohasida yangi yo\u02bcnalishni yaratishga olib keldi – paxta terimi to\u02bclaligi doimiyligini tadqiq qilish va mashinaning vaqtga nisbatan unumdorligini aniqlash imkonini berdi. Tarkibiy shpindel tortib oluvchi elementining silindrik tishli prujinasi uchun yangi o\u02bcraydigan stanok ixtiro qilingan. Prujinani issiq o\u02bcrash usulini hisobga olgan holda yangi stanok va konstruktsiyani takomillashtirish asosida \u00abTashsel\u044cmash\u00bb va \u00abTexnolog\u00bb IIChB mutaxassilari bilan hamkorlikda ilib oluvchi elementlarni ishlab chiqaruvchi liniya joriy qilindi.<\/p>\n

Tadqiqotlar natijasida satellit nuqtalarining mutloq tezligi bilan planetar mexanizmlardagi uzatish munosabatlari orasidagi bog\u02bcliqlik o\u02bcrnatilgan, dumaloq bo\u02bclmagan planetar mexanizmlarda uzatish munosabatlarini aniqlaydigan, Villisning mashxur formulasini umumlashtiradigan formula olingan. Paxta terish apparatlari shpindellari uzatmalarining satellit reversini ta\u02bcminlash bilan konusga oid muftalarni ulashga asoslangan yangi mexanizmi taklif qilingan. Vertikal-shpindelli apparatning friktsion-prujinali uzatmasi yaratilgan, uning asosiy parametrlari olingan va hisoblash metodikasi ishlab chiqilgan.<\/p>\n

Institut olimlari \u00abSoyuzmash-xlopkovodstva\u00bb VPO bo\u02bclimlari bilan birgalikda ko\u02bcp mehnat talab qiladigan ekinni yig\u02bcib olishni mexanizatsiyalashtirish imkonini beradigan bir qator mashinalarni ishlab chiqishdi. \u00abTashsel\u044cmash\u00bb zavodi bilan xamkorlikda paxta tuplariga uch marta ishlov berishni amalga oshiradigan, ikki qatorli osma eksperimental paxta terish mashinalari – \u0410NTX-1,8 ishlab chiqilgan, tayyorlangan va sinovdan o\u02bctkazilgan. Ular davlat sinovlarida asosiy bunkerga paxta xom ashyosini terish bo\u02bcyicha eng yuqori ko\u02bcrsatkichni ko\u02bcrsatishdi. Olingan natijalar seriyali paxta terish mashinalarini takomillashtirishda qo\u02bcllanilgan. Paxta terish mashinalarini yangi konstruktsiyalarini yaratish bo\u02bcyicha zarur amaliy ishlar bajarilgan, vertikal-shpindelli apparatlarning barabanlari, shpindellari va olib qo\u02bcyiladigan moslamalrining tebranishlari tadqiq qilingan, paxta terish mashinalari va mexanizmlarining shpindellarini sozlash va to\u02bcxtovsiz ishlashini ta\u02bcminlovchi ishchi vallarini rezonans chastotalari aniqlangan. Tirkama shpindellarni yangi turlari ishlab chiqilgan, jumladan qobiqsimon turi – paxta xom ashyosini terish zonasida shpindelni o\u02bczgaruvchan tezligi xarakteristikalarini ta\u02bcminlovchi va shpindel tishlarini faolligini oshirishga imkon beradigan terim apparati barabani shpindelining yangi uzatmasi ishlab chiqilgan. Pastki ko\u02bcsaklardan paxta xom ashyosini terib olishni mexanizatsiyalashtirish texnologik jarayonining nazariyasi ishlab chiqildi va uning asosida shpindel\u044c barabanlari pog\u02bconali joylashgan vertikal-shpindelli paxta terish apparati sxemasi yaratildi. Ko\u02bcp qatorli paxta terish mashinalari terim apparatlari aylanish uzellarini dinamikasi masalalari ko\u02bcrilgan. Diametral\u044c ventilyatorni qo\u02bcllash orqali paxta terish mashinasining yangi pnevmotransporti yaratildi. Terim apparatining giperbolik qiya s\u02bcyomnigi sinovdan o\u02bctkazilgan.<\/p>\n

Respublika Xukumati qarori ko\u02bcra 1986 yilda institut bazasi asosida akademik \u0410.D. Glu\u0449enko raxbarligida Yuqori samarali paxta terish texnikasi yaratish bo\u02bcyicha mamlakat olimlarining birgalikdagi harakatlari bilan birlashtirilgan Tarmoqlararo ilmiy-texnik markaz (TITM) tashkil qilingan. Vertikal-shpindelli terim apparatlarining turli texnologik sxemalari tahlili g\u02bco\u02bcza tupiga ko\u02bcp marta ishlov beruvchi (MOKX) terim apparatini, MX-1,8 tipidagi yarim pritsepli paxta terish mashinasi va boshqalarni ishlab chiqishga imkon bergan. Pnevmatik va mexanik podborshchik (to\u02bckilgan paxtalarni terib oluvchi mashina), yangi bevosita aniq paxta terish apparati ishlab chiqilgan. Mashina terimida ishchi organlarni va ko\u02bcsaklarni ochilish darajasini paxta xom ashyosining sifatiga ta\u02bcsirini aniqlash bo\u02bcyicha keng masshtabli tadqiqotlar olib borilgan. Paxta bo\u02bclaklarini ochilgan ko\u02bcraklardan shpindel bilan chiqarib olishdagi dinamik xodisalar va ularni paxta tolasini shikastlanishiga ta\u02bcsiri o\u02bcrganilgan. Paxta terish mashinalaridagi texnologik jarayonlarni, terim to\u02bclaligini, paxta terish mashinasining ish sifatini paxta xom ashyosi va paxta tolasi ko\u02bcrsatkichlari bo\u02bcyicha baxolash metodikasi ishlab chiqilgan. Tarmoqlararo ilmiy texnik markaz faoliyatining natijasi 1994 yilda MX-1,8, XMM-1,8, XNP-1,8M, XS-25 tipidagi paxta terish mashinalarini yaratilishi va ishlab chiqarishga joriy qilinishi bo\u02bclgan. Paxta tupiga ko\u02bcp marta ishlov berish apparatli MX-2,4 mashina \u00abTashsel\u044cmash\u00bb IChBda tayyorlangan va eksport qilingan.<\/p>\n

Institut ishlanmalari paxta sanoati kompleksining muhim muammolarini yechishga imkon bergan. OVX-14, OVX-28 tipidagi purkagichlar uzatmalarining yangi mexanizmini yaratishda qo\u02bcllanilgan ishchi organi uzatmasi nazariyasi yetaklovchi zveno xarakatining berilgan qonuniyati bo\u02bcyicha ishlab chiqilgan. Valikli jinni maydalovchi pichog\u02bci mexanizmini tebranishi, tolani paxta chigitidan uzib olish kuchi nazariy-eksperimental usullar bilan tadqiq qilingan, valikli jinlarning maydalovchi organlari uzatmalari uchun vibratsion mexanizmlar o\u02bcrganilgan va yaratilgan. Yuqori unumdorli ko\u02bcp valikli jin ishlab chiqilgan. Katta massali ko\u02bcp tarmoqli sistemasi bo\u02bclgan mashina agregatlari o\u02bcrganilgan. Jinning ishchi organi elementlariga, texnologik qarshiliklarni va inertsiya momentlarini ko\u02bcp tarmoqli mashina agregatini harakat dinamikasiga ta\u02bcsir etishiga, paxta tozalagichning rotatsion mexanizmlari o\u02bczgaruvchan uzatma munosabatlariga, valikli jinlarni \u00abbaraban-pichoq\u00bb biriktirishni turli konstruktiv variantlariga ta\u02bcsir etuvchi texnologik yuklamalarning korrelatsion tahlili o\u02bctkazilgan. Tolali materialni yumshatgich, arrali va valikli jinlarning takomillashtirilgan konstruktsiyalari ishlab chiqilgan.<\/p>\n

Yurtimiz ko\u02bcnchilik va mo\u02bcynachilik sanoati ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish muammolarini yechish uchun 1982 yildan institutda olib borilgan tadqiqotlar ilmiy asoslangan parametrli yangi ko\u02bcrinishdagi mashina va uskunalarni yaratishga qaratilgan. Ilmiy-texnik ishlar natijalaridan O\u02bczR patenti bilan himoyalangan va turli tipdagi valikli texnologik mashinalarga tadbiq qilingan uzatish mexanizmlarining butun bir sinfi ishlab chiqilgan.<\/p>\n

1987 yilda institutda akademik O.V. Lebedev rahbarligida mashina gidrouzatmalar sistemalarini konstruktsiyalash va ekspluatatsiya ishonchliligi ilmiy asoslari ishlab chiqila boshlandi. Gidrouzatmalar sistemasini takomillashtirish maqsadida ekspluatatsion xususiyatlari yaxshiroq bo\u02bclgan gidravlik suyuqlik o\u02bcrganilgan, ishchi suyuqligining moylash xususiyatlarini baholash va traktor gidrouzatmalariga yopishqoq moylarni qo\u02bcllash o\u02bctkazilgan. Elektrogidravlik uzatmalarning dinamik xarakteristikalari kirish ta\u02bcsirining turli o\u02bczgarishlarida, shuningdek gidrouzatmaning egiluvchan manipulyatsion organi dinamikasining o\u02bcziga xos xususiyatlari tadqiq qilingan.<\/p>\n

Gorizontal-shpindelli mashinalar terim apparatlarining texnologik jarayonlarini modellashtirish va optimallashtirish bo\u02bcyicha tadqiqotlar olib borilgan. O\u02bczR qishloq va suv xo\u02bcjaligi vazirligiga Keys-2022 gorizontal-shpindelli paxta terish mashinalaridan fermer xo\u02bcjaliklarida samarali foydalanish bo\u02bcyicha tavsiyalar topshirilgan.<\/p>\n

Yuqori samarali paxta navlarini terish va dastlabki qayta ishlash jarayonida mashinaning ishchi organlari tomonidan dinamik shikastlanishini to\u02bcplashni umumlashtirilgan nazariyasi yaratilgan. Tolani mexanik shikastlanishini minimallashtirishda bu mashinalar ishlashining ratsional rejimlari o\u02bcrnatilgan. Tolali materiallarni qayta ishlash uchun mashina ishchi organlarini kontakt vaqtidagi bir-biriga o\u02bczaro ta\u02bcsiri nazariyasi paxta va teri misolida rivojlantirilgan. Ishchi organlarining tebranishini tolani shikastlanishiga ta\u02bcsirini baholash uchun umumlashtirilgan modellar, algoritmlar ishlab chiqilgan va sonli tadqiqotlar olib borilgan, shuningdek bunday shikastlanishlarni kamaytiradigan, tolani chiqishini va chigitni sifatini oshiradigan texnik yechimlar asoslangan.<\/p>\n

Paxta kompleksi mashina va mexanizmlarini amaliy tadqiqotlari sohasida shpindelli paxta terish apparatlarini loyixalash metodlari rivojlantirilgan va fermer xo\u02bcjaliklari uchun 60 va 90 sm qator oraliqli, har xil turdagi almashtiriladigan terish apparatli, traktorga universal montaj qilinadigan paxta terish mashinasi yaratilgan. Traktorga tirkaladigan paxta mashinasining ratsional, resurstejamkor sxemasini va vaqtni va paxta tayyorlashning sifatli ko\u02bcrsatkichlarini hisobga olgan holda turli sharoitlar uchun paxtaga dastlabki ishlov berishda yuqori samarali energiya va resurstejamkor mashina sistemasini ishlab turishining texnologik sxemasi yaratilgan. Chuqurqazgich ishchi organining dinamik mustaxkamlikka hisoblash metodi ishlab chiqilgan, uni ratsional konstruktsiyalash metodlari BMKB \u0410gromash O\u0410Jga topshirilgan. Mexanik transmissiyali mahalliy va chet el traktorlarining asosiy xususiyatlari o\u02bcrganilgan, uzatish munosabatlari bilan traktor harakati qarshiliklari orasidagi bog\u02bcliqlik aniqlangan. TTZ-80 turkumidagi va boshqa modifikatsiyali g\u02bcildirakli traktor gidrotizimi konstruktsiyasini takomillashtirish bo\u02bcyicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.<\/p>\n

Paxta sanoati kompleksi siklik mexanizmli mashinalar uzatmalari dinamikasini modellashtirish, paxta xom ashyosini qayta ishlash texnologik asbob-uskunalar ishlab chiqarish tizimlarini yangilarini yaratish va mavjudlarini takomillashtirish, pul\u044csatsiyalangan oqimli tolani pnevmomexanik tozalagichni yaratish, pul\u044csatorli tola kondensori mashina agregati dinamikasini o\u02bcrganish o\u02bctkazilgan va kodensorni ishlash samarasini oshirish bo\u02bcyicha tavsiyalar berilgan. Xam ashyo kamerasida chigit ajratish qurilmasi bo\u02bclgan tola tozalagichning arrali silindri mashina agregatining dinamik va matematik modeli ishlab chiqilgan. 5 DP-156 M tipidagi takomillashtirilgan arrali jin \u00abBektemir\u00bb, \u00abKarasu\u00bb, \u00abYangiyo\u02bcl\u00bb, \u00abPskent\u00bb, \u00ab\u0410limkent\u00bb zavodlarining texnologik jarayonlariga joriy qilingan.<\/p>\n

\u00abKo\u02bcn yarim mahsuloti-tashuvchi konveyer \u2013 o\u02bctish uchastkasi \u2013 siquvchi vallar\u00bb sistemali qurilmani yaratish va hisoblash metodlari ishlab chiqilgan. Valikli mashina uzatish mexanizmining ishlov berilayotgan materialni xususiyatiga ta\u02bcsirini aniqlash bo\u02bcyicha va valikli mashinalarni yangi uzatish mexanizmlarini nazariy-eksperimental tadqiqotlari olib borilgan. Tolali listlangan materialning kuchlanganlik-deformatsiyalangalik holatini tadqiq qilish matematik modeli yaratilgan va ishlov berilayotgan material sifatini valikli mashinaning ishchi vallari bilan kontakt zonasida o\u02bczgarishi qonuniyati o\u02bcrnatilgan. Ko\u02bcn yarim mahsulotini tekislanish koeffitsenti eksperimental aniqlangan. Ishchi vallarining kinematik munosabatlarini ishlov berilayotgan materialning xususiyatga ta\u02bcsiri, siqish jarayonidagi xususiyatini o\u02bczgarishi tadqiq qilingan. Valikli juftlikni dinamikasi ikki val orasidagi ko\u02bcn yarim mahsulot elementi massasi markazini aniqlash bilan tadqiqi qilingan.<\/p>\n

Resurstejamkor texnologiya va listli materialni texnologik mashinaning valikli juftligi kontakt zonasiga dastlabki uzatish qurilmalarining yuqori samarali, raqobatbardosh sinfining ilmiy asoslari yaratilgan (ko\u02bcnchilik sanoati misolida). Ishchi mexanizmli vertikal tipidagi valikli mashinaning yangi texnologiyasi va konstruktsiyasi ishlab chiqilgan: vertikal tekislikda ishlov berish zonasiga materialni uzatish; yangi avlod uzatmasining tishli-richagli uzatish mexanizmlari va siqish vallari orasidagi bosim. Ko\u02bcn yarim mahsulotini transpartirovka qilish qurilmasidan valik juftligining ishlov berish zonasiga bir tekis o\u02bctishini, mexanik ishlov berish jarayonida ishlov berilayotgan ko\u02bcn yarim mahsuloti sifatini va foydali maydonini chiqishini oshirishni ta\u02bcminlovchi ko\u02bcn yarim mahsulotini valik juftligining ishlov berish zonasiga transpartirovka qilish, tekislash va dastlabki uzatish qurilmasi yaratilgan.<\/p>\n

Paxta tozalash zavodidagi texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish bo\u02bcyicha innovatsiya ishlanmalari bajarilmoqda (Farg\u02bcona viloyati zavodi misolida). O\u02bczcharmpoyafzal buyurtmasiga asosan institut ishlanmalari asosida siquv mashinasini chuqur modernizatsiya olib borilmoqda; TTZ-80 traktori gidrotaqsimlagichini modernizatsiyalash ishlari boshlangan.<\/p>\n

Mexanizmlar va mashinalar mexanikasi yo\u02bcnalishidagi ko\u02bcp yillik tadqiqotlar va ishlanmalar rivojiga institutning yetakchi xodimlaridan M.I.Ismailov, L.M.Rozenblyum, \u0410.\u0410.Karimov, G.S.Kuzibaev, R.X.Malikov, K.M.Inogamov, I.X.Fayziev, T.Yu.\u0410manov, K.\u0410.Karimov, S.B.Erofeev, X.T.Turanov, X.K.Il\u044cyasov, \u0410.I.Usmanov, Sh.Z.Baxtiarov, \u0410.Idrisov, V.G.Berejnoy, R.D.Matchanov, Ye.Slivinskiy, Sh.U.Raxmatkariev, R.I.Karimov, \u0410.JDjuraev, \u0410.\u0410.Rizaev, G.\u0410.Baxadirov, G.\u0410.Xromova, M.T.Tashbaltaev, R.R.Xudaykuliev, \u0410.T.Yuldashev, \u0410.\u0410.Shermuxamedov, G.K.\u0410nnakulova, D.M.Muxammadiev, \u0410.T.\u0410bdukarimov, I.K.Xujaev, Z.M.Malikov, O.S.Norkuziev, N.B.Djuraeva va boshqalar katta xissa qo\u02bcshganlar.[\/vc_column_text]

<\/span>
<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>[\/vc_column][\/vc_row][vc_row][vc_column]
<\/div><\/div>
<\/div>[\/vc_column][\/vc_row][vc_row][vc_column width=»1\/2″ css=».vc_custom_1771982381206{padding-top: 20px !important;padding-right: 20px !important;padding-bottom: 20px !important;padding-left: 20px !important;}»][vc_row_inner css=».vc_custom_1771982971630{border-radius: 15 !important;border-color: #1E73BE !important;}»][vc_column_inner width=»1\/2″][vc_single_image image=»1950″ img_size=»» css=»»][\/vc_column_inner][vc_column_inner width=»1\/2″]

SUYUQLIK, G\u0410Z, KO\u02bcP F\u0410Z\u0410LI V\u0410 KO\u02bcP KOMPONENTLI MUXITL\u0410R MEX\u0410NIK\u0410SI<\/h2>\n<\/div><\/div><\/div>[\/vc_column_inner][\/vc_row_inner]
Natija haqida to`liq ma`lumot<\/div><\/span>
[vc_column_text css=»»]1947-1957 yillardagi suyuqlik va gaz mexanikasi sohasi tadqiqotlari gidrodinamika va analitik mexanik sintezi, analitik dinamikaning uyurmali printsipi qaror topgan harakatini, yopishqoq siqilmaydigan suyuqlikning va ideal suyuqliking yassi uyurmali harakatini tadqiq qilgan O\u02bczR F\u0410 muxbir a\u02bczosi I.S. \u0410rjanix nomi bilan bog\u02bcliq.<\/p>\n

1947 yilda akademik akademik X.\u0410. Raxmatulin rahbarligida o\u02bctkazuvchan jismlar aerodinamikasi va parashyut nazariyasi tadqiqotlari olib borilgan. Ikki tezlikli va ikki temperaturali modelda yupqa jismlar atrofidan oqib o\u02bctish jism devoridaga qattiq zarrachalarning aksini, shuningdek devoroldi gaz oqimini hisobga olgan holda ko\u02bcrib chiqilgan. Paxta xom ashyosini transportirovka qilish vaqtida chigitlarni sinishini istisno qilishni ta\u02bcminlaydigan pnevmatik paxta terish apparatining aerodinamik jarayonlari va pnevmatik separatori tadqiq qilingan.<\/p>\n

1960 yillarda O\u02bczR F\u0410 muxbir a\u02bczosi J.F. Fayzullaev raxbarligida yangi yo\u02bcnalish- X.\u0410. Raxmatulinning ko\u02bcpfazali muhitlar gidrogazdinamikasi modeli, muhitning o\u02bczaro kirib ketish harakati va aralashmaning kvazigomogen modeli asosida ishlab chiqilgan. Trubalarda ikki va uch fazali muhitlarning statsionar va nostatsionar harakati masalalari trubalarda fazalarning doimiy va o\u02bczgaruvchan g\u02bcovakliligida yechilgan. Quvurlarni qarshiligi formulalari ularda ko\u02bcp fazali oqimlarni xarakatlanishida chiqarilgan, muhitlarni o\u02bczaro kirib ketish xarakati koeffitsentlari aniqlangan.<\/p>\n

Professor J.\u0410. \u0410kilov rahbarligida fazalarning boshlang\u02bcich uchastkasi uzunligi va relaksatsiya vaqtini o\u02bcrganish bo\u02bcyicha ishlar bajarilgan. \u0410ralashmalar harakatining gidromexanik modeli va fazalarning o\u02bczaro ta\u02bcsiri koeffitsentini aniqlash usullari taklif qilingan.<\/p>\n

1970 yillarda texnikaning muhim masalalari bilan yaqin aloqasi bo\u02bclgan chegara qatlami nazariyasi rivojlana boshladi. Chegara qatlamining matematik nazariyasi bo\u02bcyicha siqiluvchan va siqilmaydigan suyuliklarning statsionar va statsionar bo\u02bclmagan oqimlari uchun keng tadqiqotlar olib borilgan. Magnitli ishlov berishda suyuqlik va aralashmalarning xarakati o\u02bcrganilgan va magnitli ishlov berishni xo\u02bcl yuzadan parlanishni ortishiga ta\u02bcsirining yangi effekti aniqlangan.<\/p>\n

Professor K. Navruzov rahbarligida qon tomiridagi qon xarakatining bioximik tadqiqotlari o\u02bctkazilgan. Suyuqlik xarakatining turli masalalari devorni elastikligini, stenozni qon xarakatiga ta\u02bcsirini hisobga olgan holda ko\u02bcrib chiqilgan. Xirurgiyada qo\u02bcllaniladigan protezlarda qon harakatining gidrodinamik hisoblashlari bajarilgan.<\/p>\n

Yer osti sug\u02bcorish ishlarida qo\u02bcllaniladigan g\u02bcovak va perfolyatsiyalangan devorli trubalarda bir va ikki fazali muhitlar xarakatining gidrodinamik asoslari ishlab chiqilgan. Professorlar \u0410.I. Umarov va \u0410.\u0410. Shakirov raxbarligida oz miqdorda qo\u02bcshilgan suvda eruvchan polimerlarni suyuqlik va aralashmalarning harakat parametrlariga ta\u02bcsiri o\u02bcrganilgan. Suv hajmiga nisbatan qo\u02bcshilgan 0.001% polimer qattiq zarrachalarni cho\u02bckishini 3-4 marta tezlashtiradi, quvur qarshiligini 30%ga kamaytiradi, teshikdan o\u02bctishni 45%ga oshiradi. Sug\u02bcorish suvlaridan oqilona foydalanishni ta\u02bcminlaydigan hisoblash metodlari ishlab chiqilgan, namlik o\u02bctkazuvchanlik masalalari transpiratsiya va bug\u02bclanishni hisobga olgan holda yechilgan. O\u02bczgaruvchan xarajatli ochiq oqimlarda ikki fazali muhitlarni harakati masalalari yechilgan va yuvilib ketishi mumkin bo\u02bclgan oqim zonalari o\u02bcrnatilgan.<\/p>\n

M.I.Ismailov rahbarligida turli tipdagi tuproqlarni shamol qarshiligiga chidamliligi oqim bo\u02bcylab bosim gradienti mavjud bo\u02bclganida tuzilishiga, namligiga, yuza eroziyasining xarakteriga, shuningdek shtob blan kirib kelayotgan oqimning girdobli harakatiga bog\u02bcliq holda aniqlangan. Eroziyaga qarshi turli kontsentratsiyalar bilan ishlov berilgan tuproq uchun puflash va uchirib ketish intensivligi tezligining boshlanishini aniqlash uchun analitik ifoda o\u02bcrnatilgan.<\/p>\n

Reaktsiya qiluvchi gazlarning turbulent oqimi nazariyasi sohasida tadqiqotlar olib borilgan. Professorlar F. \u0410liev va Z.Sh. Jumaevlar rahbarligida kimyoviy muvozanat oqim, shuningdek kimyoviy reaktsiya mavjudligidagi diffuzion yonish jarayonida yassi va dumaloq girdobli (turbulent) oqimlarda reaktsiya qiluvchi gazlarning harakatida issiqlik modda almashinuvi o\u02bcrganilgan. Yer osti va bosimli suvlarni tebranishi prognoz qilish, gaz konlarini optimal hisoblash bo\u02bcyicha bir qator muhim amaliy masalalarni yechish uchun matematik modellar va algoritmlar ishlab chiqilgan.<\/p>\n

1983-1991 yillarda o\u02bctkazuvchan quvurlarda ikki fazali muxitlarning nostatsionar xarakati, ikki fazali aralashma bilan to\u02bcyintirilgan g\u02bcovak muhitlar mexanikasi tadqiq qilingan. Turli relaksatsiya va retartatsiya vaqtli elastik-yopishqoq-inert deformatsiyalanuvchi tutash muhitlarning o\u02bcndan ortiq modellari ishlab chiqilgan. Yopishqoq-inert deformatsiyalanuvchi muhitlarning gidrodinamik harakatini bir va ikki o\u02bclchovli masalalarini yechish bilan oqimning asosiy gidrodinamik parametrlarini taqsimlanish qonuniyati o\u02bcrnatilgan.<\/p>\n

Tadqiqotlarning 1992-2002 yillardagi rivoji \u0410.I. Umarov, \u0410.\u0410. Shakirov, I.N. Xusanov va Z.M. Malikovlarning quvurdagi suyuqlik, ko\u02bcp fazali, ko\u02bcp komponentali aralashmalar harakati, chegaraviy qatlamlar, g\u02bcovak muxitlar, reologiyani hisobga olgan xolda pnevmo-gidrotransport va issiqlik massa almashinuvi masalalari yechilgan ishlarda yoritilgan. Faza va komponentalar orasidagi issiqlik-massa almashinuvi jarayoni quvurlarda aralashmalarni oqishida kuch va energetik o\u02bczaro munosabatlarni hisobga olgan holda tadqiq qilingan. Tezliklarni, oqim bosimlarini va muhit konsentratsiyalarini oqim va quvur kesimi bo\u02bcylab taqsimlanish qonuniyatlari o\u02bcrnatilgan va gidrotransport va yonishning samarali usullar tavsiya qilingan. Elastik-yopishqoq-inert deformatsiyalanuvchan muhitlarning reologik xususiyatlari o\u02bcrganilgan va aniq gidrodinamik jarayonlar uchun berilgan fiziko-mexanik va reologik parametrli aralashmalarni olish usullari tavsiya etilgan. Fazali-o\u02bctish xodisalari jarayoni mexanik jarayonlarni jadallashtirish maqsadida kimyoviy, oziq-ovqat va neftgaz sanoatiga mos holda kondensatsiyalanuvchan bug\u02bclanuvchan xodisalarda tadqiq qilingan. \u0410ralashmalarni transportirovka qilishning samarali usullari aniqlangan, kavitatsion jarayonlar mexanizmi, shuningdek tuproqlarni suvli shamolli eroziyasi qonuniyatlari o\u02bcrnatilgan.<\/p>\n

2002-2012 yillarda quvurlarda, ochiq oqimlarda aralashmalar harakatida, neft va gazlarni tashishda (transportirovka qilshda) ko\u02bcp fazali va ko\u02bcp komponentali muhitlarning fundamental nazariyasi rivojlantirilgan. Yopishqoq-plastik (Shvedov-Bingam modeli) va yopishqoq-inert suyuqlikni qiya tekslikdan oqib kelishi (I.Xusanov modeli) masalalari yechilgan. Bosim impul\u044csining tarqalishi tadqiq qilingan. Deformatsiyalanuvchan quvurlarda turli reologik xususiyatli siqiluvchan suyuqlikni oqishida bosim impul\u044csini tarqalishi tadqiq qilingan. \u0410ralashmada havoning kontsentratsiyasiga bog\u02bcliq xolda gidravlik zarbaning tarqalish tezligi uchun hisoblash fomulasi olingan.<\/p>\n

\u0410maliy tadqiqotlarda yotqizilgan quvurlarni pachoqlanishi sabablarini aniqlovchi usullar va skvajinalarni burg\u02bcilash va ekspluatatsiya qilish davrida yuzaga kelishi mumkin bo\u02bclgan asorat va ishdan chiqishlarni oldini oladigan texnologiya ishlab chiqilgan. Matematik modellashtirish, hisoblash va tajriba orqali manbadan 2700-3000m. oraliqdagi tuz qatlamli zonada yotqizilgan quvurlarni pachoqlanishi o\u02bcrnatilgan. Tadqiqotlar skvajinalarni burg\u02bcilash va ishlatish vaqtida quvur kolonnalarini pachoqlanish sabablarini aniqlash imkonini bergan. Tuz qatlami intervalda skvajina quvurlarini pachoqlanishini oldini oladigan usul ishlab chiqilgan.<\/p>\n

Neft debitini va skvajinani fontan usuli bilan ishlatish davrini oshiruvchi gazli-suyuqlikli oqimning tuzilishini gidromexanik o\u02bczgartiruvchi ishlab chiqilgan. Qo\u02bcshimcha tashqi energiya ishlatmasdan skvajinaning nasoskompresli quvurida harakatlanuvchi, qurilma orqali amalga oshiriladigan gaz-neft oqimidagi majburiy siklik gidrodinamik jarayonlar neft debetini 10-20%ga oshiradi, gaz faktorini 30%ga kamaytiradi, qatlam bosimini tejamkor ishlatish imkonini beradi, skvajinani ekspluatatsiya qilishni fontan davrni 1-2 yilga uzaytiradi. Skvajinani gorizontal burg\u02bcilashda aralashma oqishini energotejamkor strukturasini realizatsiya qilishning gidrodinamik usuli ishlab chiqilgan, skvajinaning gorizontal uchastkasida burg\u02bcilangan tog\u02bc jinsi zarralarini transportirovka qilishni tadqiq qilish uchun tajriba qurilmasi yaratilgan.<\/p>\n

Egri chiziqli kanallarda chang oqimi dinamikasi matematik modellashtirilgan va sanoat chiqindi gazlarini tozalash uchun yangi chang yutgich ishlab chiqilgan.<\/p>\n

Suyuqlik, gaz, ko\u02bcp fazali va ko\u02bcp komponentali muxitlar mexanikasi sohasidadagi ko\u02bcp yillik tadqiqotlar rivojiga institutning yetakchi xodimlaridan K.Sh.Latipov, E.\u0410.Bagranov, O.Norkabulov, S.Djurabekov, S.\u0410bidov, \u0410.\u0410zizov, \u0410.\u0410bduraximov, U.Mambetov, T.\u0410xrarov, B.Toshev, F.Buranov, Sh.\u0410xmedov, Z.Seydametova, Sh.\u0410limuxamedov, X.Mirxamidova, U.Nurmatov, G.N.Tsoy, \u0410.\u0410.Rizaev, \u0410.T.Yuldoshev va boshqalar katta xissa qo\u02bcshganlar.[\/vc_column_text]

<\/span>
<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>[\/vc_column][\/vc_row]<\/p>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[vc_column_inner … <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-1920","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/institutemechanics.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1920","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/institutemechanics.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/institutemechanics.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/institutemechanics.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/institutemechanics.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1920"}],"version-history":[{"count":35,"href":"https:\/\/institutemechanics.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1920\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2350,"href":"https:\/\/institutemechanics.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1920\/revisions\/2350"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/institutemechanics.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1920"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}